Hạ tầng năng lượng và logistics: Điều kiện để khu thương mại tự do TP.HCM vận hành bền vững

Đó là ý kiến chung được nhiều chuyên gia tham dự hội thảo "Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu

Ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó trưởng phòng kinh doanh, Công ty CP Phân phối Khí thấp áp dầu khí Việt Nam (PV Gas D) - Ảnh: HỮU HẠNH

Logistics hiện đại: từ điểm nghẽn thành lợi thế cạnh tranh

Logistics là nội dung xuyên suốt trong các tham luận tại hội thảo, bởi đây vừa là điểm yếu truyền thống, vừa là dư địa cải thiện lớn của kinh tế Việt Nam. Theo các chuyên gia, chi phí logistics cao không chỉ làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu, mà còn hạn chế khả năng thu hút các hoạt động có giá trị gia tăng cao.

FTZ TP.HCM được kỳ vọng trở thành nơi thử nghiệm các mô hình logistics hiện đại, từ tự động hóa kho bãi, quản lý chuỗi cung ứng bằng dữ liệu đến các cơ chế hải quan linh hoạt. Tuy nhiên những mô hình này chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái đồng bộ, nơi hạ tầng giao thông, năng lượng và thể chế hỗ trợ lẫn nhau.

Ông Bùi Đào Thái Trường, Giám đốc hợp danh, Tổng giám đốc Roland Berger Việt Nam, nhấn mạnh rằng FTZ thế hệ mới không còn được định nghĩa chủ yếu bằng ưu đãi, mà bằng khả năng kết nối chuỗi giá trị toàn cầu. Theo đó các khu thương mại tự do thành công trên thế giới đều vận hành như những "nút giao" của dòng vốn, hàng hóa, dữ liệu và dịch vụ, nơi thể chế linh hoạt và hạ tầng hiện đại đóng vai trò quyết định.

Đặt trong bối cảnh TP.HCM, cách tiếp cận này mang ý nghĩa đặc biệt. Thành phố không còn nhiều dư địa về đất đai cho sản xuất quy mô lớn, chi phí lao động và logistics cũng không còn thấp. Lợi thế lớn nhất của TP.HCM nằm ở vai trò trung tâm tài chính - thương mại - dịch vụ, cùng khả năng kết nối với mạng lưới khu vực và toàn cầu. khu thương mại tự do, vì vậy không thể chỉ là một "khu" theo nghĩa vật lý, mà phải là một không gian kinh tế mở, vượt ra khỏi ranh giới hành chính.

Theo ông Trường, FTZ TP.HCM vẫn bị giới hạn trong một địa bàn cụ thể, mô hình này sẽ khó tạo ra khác biệt đáng kể so với các khu công nghiệp, khu chế xuất hiện hữu. Ngược lại, khi được đặt trong tư duy không gian mở, FTZ có thể trở thành nền tảng để tái cấu trúc động lực tăng trưởng của toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Từ thực tiễn đó, ông nhấn mạnh xu hướng chủ đạo của khu thương mại tự do hiện đại là chuyển dịch sang mô hình hệ sinh thái tích hợp, tập trung vào các ngành dịch vụ và công nghiệp giá trị gia tăng cao như logistics thông minh, tài chính - ngân hàng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, sản xuất tiên tiến và các hoạt động R&D.

Đối với TP.HCM, ông Trường cho rằng thành phố đang sở hữu những lợi thế đặc biệt để phát triển mô hình FTZ thế hệ mới, nhất là vị trí trung tâm Đông Nam Á, vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước và hệ thống hạ tầng kết nối liên vùng ngày càng hoàn thiện.

Việc hình thành các hành lang kinh tế, logistics và đô thị gắn với các cực tăng trưởng như Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và Đồng bằng sông Cửu Long sẽ tạo nền tảng để TP.HCM phát triển khu thương mại tự do không chỉ phục vụ xuất khẩu mà còn trở thành trung tâm trung chuyển, dịch vụ và đổi mới sáng tạo của toàn vùng.

Theo ông, nếu được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, FTZ sẽ là công cụ quan trọng giúp TP.HCM mở rộng không gian phát triển, tái cơ cấu kinh tế theo chiều sâu và tạo động lực tăng trưởng mới trong giai đoạn tới.

Theo phân tích của các chuyên gia quốc tế, FTZ thành công không phải là nơi có nhiều ưu đãi nhất, mà là nơi giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí trong toàn bộ chuỗi vận hành. Điều này đặc biệt quan trọng với các ngành dịch vụ logistics, thương mại điện tử xuyên biên giới và phân phối khu vực, những lĩnh vực được xem là động lực tăng trưởng mới của TP.HCM.

Các chuyên gia lo ngại rằng nếu logistics trong FTZ chỉ dừng lại ở vai trò trung chuyển, giá trị gia tăng giữ lại trong nước sẽ không cao. Do đó FTZ cần được thiết kế để khuyến khích các hoạt động logistics giá trị cao, như quản lý chuỗi cung ứng, tài chính logistics và các dịch vụ hỗ trợ thương mại quốc tế.

Khả năng chống chịu: thước đo của một FTZ bền vững

Một điểm nhấn quan trọng trong các tham luận là yêu cầu về khả năng chống chịu của FTZ trước các cú sốc bên ngoài. Đại dịch COVID-19, gián đoạn chuỗi cung ứng và biến động địa chính trị trong những năm gần đây đã cho thấy rõ những rủi ro của mô hình phát triển phụ thuộc quá lớn vào một số thị trường hoặc tuyến logistics.

Theo các chuyên gia, FTZ TP.HCM cần được thiết kế với tư duy chống chịu ngay từ đầu. Điều này bao gồm đa dạng hóa tuyến vận chuyển, nguồn năng lượng và đối tác thương mại, cũng như xây dựng các kịch bản ứng phó với rủi ro. Khả năng duy trì vận hành ổn định trong bối cảnh biến động sẽ là yếu tố then chốt để FTZ tạo dựng uy tín với nhà đầu tư quốc tế.

Ở góc độ quản trị, khả năng chống chịu còn gắn với chất lượng thể chế và năng lực điều hành. Một FTZ có thể chịu được áp lực chỉ khi các quyết định được đưa ra nhanh chóng, minh bạch và nhất quán. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia nhấn mạnh FTZ không chỉ là dự án hạ tầng, mà là bài toán tổng hợp về quản trị phát triển.

Nhìn từ tổng thể, các chuyên gia thống nhất rằng FTZ TP.HCM sẽ không thể vận hành bền vững nếu chỉ tập trung vào tăng trưởng ngắn hạn. Hạ tầng năng lượng và logistics cần được đầu tư với tầm nhìn dài hạn, gắn với mục tiêu chuyển dịch mô hình tăng trưởng của thành phố.

FTZ, trong cách tiếp cận này, không phải là "điểm đến cuối cùng", mà là nền tảng để TP.HCM nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu. Thành công của FTZ sẽ phụ thuộc vào khả năng kết hợp hài hòa giữa thể chế, hạ tầng và chiến lược phát triển con người - những yếu tố đòi hỏi sự kiên định và đồng thuận trong nhiều năm.

Hạ tầng năng lượng và logistics: Điều kiện để khu thương mại tự do TP.HCM vận hành bền vững - Ảnh 5.

Hạ tầng năng lượng và logistics: Điều kiện để khu thương mại tự do TP.HCM vận hành bền vững - Ảnh 6.

Trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép: Xương sống cho khu thương mại tự do TP.HCM

Nếu khu thương mại tự do (FTZ) được xem là không gian phát triển mới của TP.HCM, thì trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép chính là "xương sống" hạ tầng quyết định khả năng vận hành của mô hình này.