Xe xích lô chạy đón khách ở trung tâm Sài Gòn xưa - Ảnh: tư liệu
Đó là tâm sự của ông Lê Duy Hùng, 76 tuổi, đã mưu sinh ở Sài Gòn - TP.HCM bằng xe ba bánh trải các thời chiến tranh rồi kinh tế khó khăn và dần đổi thay, phát triển. Những chiếc xe này như "nhân chứng" kể chuyện lịch sử kinh tế, xã hội thăng trầm qua các thời kỳ …
Nhắc về xe ba bánh thì nhiều chuyện dài dọc gần trăm năm như tâm sự của chính những phận người truyền đời mưu sinh nhờ nó. Ông Hùng lên yên xích lô đạp từ năm 1970, nhưng đời cha chú ông đã đổ mồ hôi kiếm sống bằng chiếc ba bánh này từ giữa thế kỷ 20 ở Nha Trang rồi dạt vào Sài Gòn. Họ chạy rảo tìm khách ban ngày ở khu trung tâm thành phố, tối lại tháo nệm ghế ngồi để "chạy chợ" vận chuyển rau củ cho các bà bán buôn.
Phụ nữ Sài Gòn ngồi xe xích lô thập niên 1960 - Ảnh: LIFE. Ảnh phải: Nụ cười khoái chí của trẻ thơ được ngồi xích lô ở Sài Gòn năm 1965 - Ảnh: Doug Barchus
Đến đời con là ông Hùng sức khỏe yếu, vẫn còng lưng đạp chiếc xích lô cũ của cha để lại. Ông kể: "Hồi đó chạy xe này cũng đủ sống, nhưng ba tôi khuyên gắng đổi. Chẳng lẽ hết đời cha đến đời con vẫn mồ hôi mẹ mồ hôi con long nhong bạc mặt ngoài đường để chờ người ta gọi ê thằng xích lô". Mà thật, đến giờ nhiều người lớn tuổi vẫn chưa quên kiểu gọi chỉ đúng ba từ "ê xích lô" từng văng vẳng khắp đường phố. Tuy nhiên, dân Sài Gòn gọi vậy không hề ý khinh miệt. Đứng hè đường vẫy xe đang chạy rảo, họ nào biết tên cúng cơm người đạp xe là gì, nên cứ "ê xích lô" là nhanh nhất, và ông chạy xích lô cũng vui vì biết ngay gọi mình.
Ông Hùng nhớ năm 1973 mình "lên đời" được chiếc xích lô máy trong niềm vui của hai cha con từng truyền đời còng lưng xô xích le "chạy bằng cơm". "Tôi không nhớ chính xác giá xe đó, nhưng cha mẹ tôi phải phụ thêm mới mua được, chắc chừng khoảng 30 lượng. Họ lấy mấy miếng vàng giấu trong cái lon sữa bò mà tằn tiện lắm mới dành dụm được để phụ tôi mua xe", ông Hùng kể.
Ngày đầu tiên ông lái chiếc xích lô máy hiệu Peugeot Triporteur 125cc đi đón khách ở chợ Bến Thành và khu Chợ Lớn. Thật ra, thời điểm 1973, niềm vui của cha con họ đã lạc hậu. Loại xe ba bánh chạy máy này đã rền rĩ khắp Sài Gòn từ nhiều năm trước. Nhiều người dành dụm được tiền bạc đã rời nó để lên đời chiếc xe lam từ lâu rồi. Một loại xe cũng ba bánh chở khách và hàng hóa nhưng lớn hơn và tươm tất hơn hẳn.
Xe xích lô máy và xích lô đạp cùng đợi khách ở Sài Gòn trước 1975 - Ảnh: tư liệu
Cảnh xích lô máy, xích lô đạp cùng xe đạp và xe hơi trên đường trước cổng Nhà hát Lớn, Sài Gòn 1950 - Ảnh: Harrison Forman
Nghiệp đoàn xích lô chạy xe đấu tranh cho quyền lợi năm 1959 - Ảnh: Flickr
Xe xích lô máy đợi khách ở chợ Bến Thành năm xưa - Ảnh: LIFE
Không chỉ ông Duy Hùng, rất nhiều bạn bè ông thời đó đều coi chiếc xe lam là "ước mơ đời người". Nhập vào miền Nam từ những năm 1960, xe lam (Lambro, Lambretta của Ý) có giá hàng chục lượng vàng thời đó. Với cabin tài xế phía trước, thùng xe có hai hàng ghế cho 8-10 hành khách phía sau được che chắn nắng mưa, chiếc xe lam chở hành khách vượt xa xích lô máy.
Ký ức người Sài Gòn từ thập niên 1960 vẫn nhớ loại xe ba bánh có tiếng nổ phành phạch đã nhanh chóng gắn liền đời sống. Ai khá giả thì gọi taxi riêng, còn bình dân cứ xe lam mà ngồi vừa rẻ, vừa đỡ nắng mưa và cũng an toàn hơn ngồi vắt vẻo trên xích lô máy. Thậm chí, chiếc xe đã đi vào cả âm nhạc ru lòng bao người như bài bolero mùi mẫn "Chuyến xe lam chiều" của Vinh Sử:
"Trên chuyến xe lam đông người chiều nao.
Xui mình không quen mà ngồi bên nhau.
Trời mang nhiều trớ trêu chi,
người chưa hề biết quen gì
sao ngồi gần như tình nhân si…
Trên chuyến xe lam đông người chiều nay.
Nghe nhiều bơ vơ nỗi niềm chua cay
Còn đâu một chuyến xe lam,
ngày nao mộng ước vô vàn…"
Người ta kể cảm hứng sáng tác của Vinh Sử từ một chiều ông cùng ngồi băng ghế xe lam với cô nữ sinh xinh đẹp. Băng ghế xe lam ngồi 4-5 người nhưng hay nhồi nhét thêm khách. Và thế là nhạc sĩ đa tình được dịp kề tựa cô nữ sinh như chính lời bài hát "Trên chuyến xe lam đông người chiều nao"...
Xe xích lô đưa đón khách ở bến xe lam - Ảnh: tư liệu
Trở lại chuyện đời xe đời người, ông Nguyễn Văn Hoàng, 86 tuổi, ở phường Bảy Hiền (TP.HCM), kể mình đã hơn 30 năm sống nhờ chiếc xe lam cho đến khi bị cấm hoạt động dần từ khoảng năm 2004. "Trước 1975, ai sắm được xe lam chở khách là nuôi gia đình thoải mái. Cầm lái một ngày đủ sống chục ngày, nhiều khi mệt cho người khác mướn xe chạy, mình cũng có ăn. Ai mua được mươi chiếc để mướn người tài cầm lái đã như nhà tư sản".
Cùng là xe ba bánh, nhưng đẳng cấp chiếc Lambro 200, 550 trên hẳn chiếc xích lô máy chỉ chở được 2, 3 người (cố nhét lắm cũng chỉ được 4, 5 người gồm cả trẻ em). Với sức máy chỉ 200cc, nhưng nhiều chuyến xe lam nhồi nhét đến gần 20 người, gồm hai hàng ghế dọc, ghế súp ở giữa và thêm cả hai người ngồi ké ghế tài xế ở đầu lái. Mui xe lam còn trở thành nơi chất hàng cồng kềnh, thậm chí móc cả quang gánh ngoài thành xe.
Cảnh nhồi nhét, đu bám không hề lạ trên xe lam, nhất là những năm sau 1975 - Ảnh: tư liệu
Sang giai đoạn đầy khó khăn sau bước ngoặt 1975, chiếc xe lam vẫn phát huy vai trò vận chuyển. Chúng ngày càng cũ kỹ, hư hỏng nhưng lại phải chở nhiều hơn vì thiếu xe cộ.
Ông Hoàng kể ở thành phố, người ta không dám cho khách ngồi trên mui xe, nhưng ở các đường tỉnh đầy cảnh khách vắt vẻo trên mui vì ở dưới đã hết chỗ nhét. Nhiều tài xế còn làm lơ cho mấy thanh niên đứng đu ở đuôi, dù thiết kế xe chỉ chở khoảng 500kg. Xe lam thì nhỏ, phần đầu nhẹ, phần đuôi lại chất nặng thế là có cảnh nhổng đầu xe lên trời rất buồn cười và nguy hiểm.
Những năm bị cấm vận, không có phụ tùng thay thế, những chiếc xe lam một thời bóng bẩy ngày càng tàn tạ. Lứa hành khách tuổi U60, 70 từng hay đi xe này vẫn khó quên tình cảnh xe nhét đầy khách mà không nổ máy được, hoặc đang phành phạch chạy thì "ặc ặc" dừng đột ngột vì trục trặc máy.
Chỉ thương bác tài đỏ mặt tía tai co chân đạp cần khởi động đến nhễ nhại mồ hôi, và đôi khi phải năn nỉ hành khách xuống... phụ đẩy xe . Cùng thời gian này, xe lam bị cạnh tranh bởi những chiếc đa su (daihatsu) có sức chở tương đương nhưng hình thức "sang hơn", êm hơn nhờ thiết kế bốn bánh và động cơ mới.
Từ đầu thập niên 2000, xe lam dần dần vắng bóng vì một phần bị cấm, phần vì không thể cạnh tranh lại các xe đời mới. Loại xe một thời ngược xuôi khắp nơi trở nên quá cũ kỹ, được vá víu lại để tận dụng chở rác cũng từ từ lặng lẽ biến mất.
Trước đó, những chiếc xích lô máy phun khói phì phì với tiếng máy inh ỏi không thể lẫn vào đâu cũng dần lặng lẽ im tiếng kể từ cuối thập niên 1980. Chúng "ra đi" để lại chút luyến tiếc cho những người từng là cô cậu nhóc được cha mẹ ôm vào lòng trên xe, kể cả ngồi co ro ở sàn để chân phía trước mà khoái chí nhìn những chiếc xô xích le "chạy bằng cơm" hít khói phía sau.
Tuy nhiên, có sự thú vị là khi những chiếc xích lô máy, xe lam từng ở "chiếu trên" xích lô đạp phải lặng lẽ vắng bóng, thì phận đời xích lô đạp cũ kỹ hơn lại sang trang kiểu khác. Dần hết thời chạy rảo kiếm khách từ cuối thập niên 1990, loại xe chạy bằng mồ hôi này lại chuyển hướng được qua chở khách du lịch khỏe re "hơn con bò kéo xe".
Đến nay thỉnh thoảng người ta vẫn còn thấy những chiếc xích lô chở khách bình thường (không phải du khách) trên đường phố, chủ yếu người lớn tuổi là khách mối. Cảnh chụp trên đường Hồng Bàng, TP.HCM, 2025 - Ảnh: THÙY CHI
Xích lô đạp, loại xe đã gần trăm năm đậu bên xe điện thời nay ở đường Hồng Bàng - Ảnh: THÙY CHI
Thậm chí, sang quá thập niên 2000, người ta vẫn thấy những chiếc xích lô cũ kỹ đón khách quen ở các chợ. Và đến nay loại xe ba bánh chở khách bình thường này (không phải xe chở du khách) thỉnh thoảng vẫn thấy kẽo kẹt trên đường, dù đã thật sự hiếm. Hết thời hoàng kim, chiếc xe ba bánh chạy bằng mồ hôi vẫn không nguôi đi vào lòng người khi giọng hát truyền cảm của Mỹ Tâm réo rắt bài "Xích lô" rất riêng lạ của Võ Thiện Thanh:
"Xích lô ai không hay đắn đo,
Cứ lo trời nắng cứ lo trời mưa cứ lo toan thân gầy
Một mình ngửa mặt nằm yên ngắm sao trời
Đèn đường bạn thân với đôi vai gầy…".
Nhưng xe ba gác chưa hết thời.
Một điều đặc biệt nữa là những chiếc xe lam, xe xích lô máy biến mất, nhưng các loại xe ba bánh thô sơ khác vẫn tiếp tục xuất hiện. Đó là những chiếc ba gác tự chế, từ loại đạp bằng chân đến "độ" động cơ xe máy cũ phía sau.
Ban đầu chúng được dùng để chở hàng hóa, mà thường là vật liệu xây dựng và các thứ phế thải. Sau đó nhiều người còn biến chiếc ba gác thành những sạp hàng rau quả di động, kể cả treo bán quần áo "si đa xa đi" đầy sắc màu. Từ ngồi phía sau, người ta tiếp tục "độ" thành xe có người lái phía trước bằng cách móc chiếc xe máy cũ làm sức kéo...
Xe ba gác "độ" động cơ xe máy gắn phía sau vẫn được dùng nhiều cho đến nay - Ảnh: THÙY CHI
Xe thô sơ được chế thùng cao để thu gom rác thải hiện nay - Ảnh: THÙY CHI
Tuy không chở được khách như xe lam, nhưng những chiếc ba gác này lại thồ hàng hiệu quả hơn hẳn xích lô đạp hay xích lô máy một thời. Ông Nguyễn Bưởi, 54 tuổi, người đã và đang hơn 30 năm chạy xe ba gác đạp đến gắn máy kéo, cho rằng lợi thế lớn nhất của chúng chở được nhiều hơn mà vẫn đủ nhỏ gọn để luồn lách vào hẻm hốc.
Chúng như "trợ thủ" không thể thiếu ở các tiệm bán vật liệu xây dựng. Đặc biệt đến nay, những chiếc ba gác tự chế này vẫn là phương tiện chính cho những người nhặt ve chai lẫn thu gom rác thải, dù thành phố đã có chuyên dụng lớn hơn.
Ông Nguyễn Bưởi sửa chiếc xe lôi gắn động cơ xe máy Trung Quốc và mong dành đủ tiền "lên đời" xe ba bánh điện hiện đại hơn - Ảnh: THÙY CHI
Gần cuối thập niên 2000, dư luận từng xôn xao khi có quy định cấm xe ba bánh tự chế. Đây cũng là thời điểm xe lôi Trung Quốc nhập về với kích cỡ lớn hơn cả thùng xe chở hàng lẫn động cơ xe máy kéo phía trước (khoảng 150-250cc). Sau đó, quy định cấm này thu hẹp ở một số tuyến đường nội thành.
Về sau, việc cấm xe ba bánh thô sơ không an toàn tiếp tục được siết chặt, nhưng đến nay những chiếc xe này vẫn chưa hề vắng bóng hẳn như số phận chiếc xích lô máy, xe lam. Ở các vùng ven, những con hẻm nhỏ, người ta vẫn hay nhìn thấy những chiếc ba gác cũ kỹ chở rau quả đi bán dạo, hay đi lượm ve chai, gom rác. Chúng cùng hiện diện trên đường với những chiếc xe lôi mới nhập từ Trung Quốc…
Những năm gần đây, xe ba bánh điện xuất hiện, có giá bán khoảng 30 - 60 triệu đồng, tùy cỡ động cơ điện, tải trọng chở hàng và có ben (thùng hàng nâng được hay không). Đặc biệt, tháng 8 vừa rồi, Bộ Công an đã đề xuất sản xuất, lắp ráp và sử dụng xe ba bánh điện ở đô thị để tiện dụng gom rác thải, bưu chính hay hỗ trợ phòng cháy, chữa cháy.
Có lẽ, cũng như xe hai bánh hay ô tô điện đang phát triển khá nhanh, những chiếc xe ba bánh điện sẽ mở ra một trang mới văn minh hơn trong câu chuyện dài trăm năm xe ba bánh soi bóng đường phố Việt Nam…
Nhiều người hiện nay đang mong có xe ba bánh điện giá phù hợp để họ có thể mua làm phương tiện mưu sinh mà không phải lo tiền xăng dầu - Ảnh: THÙY CHI
