Mâm cúng rằm tháng bảy tại vườn Lan Viên Cố Tích, Huế - Ảnh: NGỌC HÂN
Thượng tọa Thích Tâm Hải - Ủy viên Hội đồng Trị sự, Phó trưởng Ban Thông tin - Truyền thông Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Tổng biên tập báo Giác Ngộ - cho rằng cách gọi này chỉ phản ánh một phần phong tục dân gian.
Với tinh thần Phật giáo, tháng bảy âm lịch là tháng tri ân, hiếu hạnh và thương yêu.
Vì sao tháng 7 âm lịch bị gọi là “tháng cô hồn”?
Thượng tọa Thích Tâm Hải giải thích quan niệm này bắt nguồn từ lễ Vu Lan - dịp để tưởng nhớ người đã khuất và cố gắng làm những việc tốt để mong người thân được an lành.
Nguồn gốc lễ Vu Lan gắn với câu chuyện về ngài Mục Kiền Liên, một trong những đệ tử lớn của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, được tôn vinh là có thần thông đệ nhất. Trong quan niệm Phật giáo, không chỉ có con người mà còn nhiều hình thức tồn tại khác, thường được gọi là lục đạo - sáu nẻo luân hồi.
Trong đó, có những người sau khi qua đời, do nghiệp duyên hoặc tử vong không thuận tự nhiên, chưa thể tái sinh theo định nghiệp mà “lay lất đó đây trong trạng thái không nhà, không nơi nương tựa”.
Theo thượng tọa, đây là trạng thái rất khổ đau. Với tinh thần tình thương bình đẳng, người Phật tử được khuyến khích làm những điều lợi lạc cho chúng sinh, trong đó có việc cúng lễ phẩm để chia sẻ, giúp họ vơi cơn đói khát.
Nghi thức này được gọi là “thí thực”, hay quen thuộc hơn là “cúng cô hồn”, “cúng cháo”. Theo truyền thống Bắc tông, nghi thức được thực hiện vào các dịp lễ trong gia đình, chùa chiền; tùy phong tục từng vùng mà có những thời điểm khác nhau.
Đặc biệt vào mùa Vu Lan, tinh thần này gắn với hiếu hạnh và lòng thương yêu, khuyến khích con người nghĩ tưởng, chia sẻ với những hoàn cảnh khó khăn, cả người đang sống lẫn người đã qua đời.
“Ở tháng bảy, từ bao đời, ngoài việc thực hiện hiếu hạnh đối với người đã mất, còn có việc làm ý nghĩa như thế, nhiều nơi theo mỹ tục này, có các mâm cúng dành cho những vong linh hoàn cảnh bất hạnh, chúng ta thường gọi vắn tắt là ‘cô hồn’ - những linh hồn không có tổ ấm gia đình để nương tựa, nên tháng bảy âm lịch cũng được gọi một cách phiến diện là tháng cô hồn”, thượng tọa nói.
Thượng tọa Thích Tâm Hải - Ảnh: VĂN TRUNG
Một trong những nỗi lo phổ biến của nhiều người trong tháng bảy là nếu không cúng hoặc cúng không đúng cách sẽ bị “vong theo”, gặp chuyện không may. Tuy nhiên, theo thượng tọa Thích Tâm Hải, quan niệm này không có cơ sở trong giáo lý Phật giáo. “Điều này dường như không được kiểm chứng và thường lo lắng quá hóa cuồng tín”, thượng tọa cho biết thêm.
Từ góc nhìn này, mùa Vu Lan không nên trở thành khoảng thời gian của sợ hãi hay chạy theo những nghi thức mang tính hình thức. Ý nghĩa cốt lõi vẫn là nhớ ơn, thực hành hiếu hạnh, biết yêu thương và chia sẻ.
Khấn rằm tháng bảy có cần phải đúng “bài” trên mạng?
Theo thượng tọa Thích Tâm Hải, đối với Phật tử, các văn khấn được chư vị tổ sư, các bậc tiền bối soạn và tuyển tập thành nghi thức Vu Lan - Báo hiếu trong các bản kinh Vu Lan bồn, kinh Báo hiếu hoặc nghi thức tụng niệm hằng ngày (nhật tụng)…
Tuy nhiên người dân có thể bộc bạch (khấn) với sự mộc mạc của chính mình, như một lời thưa trong đời sống, miễn là có lòng thành kính và tha thiết đối với tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất, cũng như cúng cô hồn.
“Đạo Phật với tinh thần duyên sinh, khi du nhập vào Việt Nam, đến nay trải qua 2.000 năm, đi vào văn hóa bản xứ, không phủ nhận hệ thống tín ngưỡng của tổ tiên chúng ta hòa quyện trở nên một, thường được ví như sự hòa quyện giữa sữa và nước.
Do đó, nhiều tín ngưỡng có mặt trong đời sống của chùa chiền, từ đó nhiều triết lý, tư tưởng Phật giáo đã trở thành lời ăn tiếng nói của người dân.
Nếu người có nhận thức về Phật giáo sẽ thấy đạo Phật bàng bạc trong nhiều hoạt động tín ngưỡng dân gian và ngược lại.
Theo tôi, lễ nghi đặt trên niềm tin. Mê tín hay không là ở động cơ của người thực hiện hoặc yêu cầu thực hiện. Lễ nghi nếu thực hiện với động cơ mưu cầu, xin xỏ, đổi chác, trục lợi thì đó là mê tín”, thượng tọa Thích Tâm Hải nói.
Rằm tháng bảy, mâm cúng thế nào cho đúng?
Về mâm cúng rằm tháng bảy, thượng tọa Thích Tâm Hải nói tùy vào điều kiện của mỗi gia đình và không có sự bắt buộc nào. Tuy nhiên cần ý thức rằng, nếu phải cúng tiến thì lễ phẩm cũng nên tốt nhất có thể, như đối với người đang sống.
Với cha mẹ, ông bà, tổ tiên, đôi khi chỉ cần mâm cúng với các món dân dã gắn liền với đời sống, nếp văn hóa, kỷ niệm của người đã khuất, rất giản dị, chứ không phải các thứ cao lương mỹ vị gì khác.
Điều quan trọng nhất là tâm niệm thành kính, thái độ trân trọng như người xưa nói, “kỉnh như tại”, xem cha mẹ, ông bà, tổ tiên đã khuất như đang hiện hữu với chúng ta. Lễ phẩm, theo đó cũng được chuẩn bị như thế.
“Với người có tín ngưỡng đạo Phật thường sẽ có lễ phẩm cúng Phật (hoa, quả, nếu có thì bánh trái, xôi chè) với mâm cúng tổ tiên là mâm cơm chay thông lệ, mâm cúng cô hồn thường lúc nào cũng có tô cháo lỏng (để nguội) cùng với hoa quả (chín), xôi chè, bánh trái, có nơi có các món rất dân dã như củ mì, khoai lang, hạt nổ, ít gạo và ít muối, đường…
Việc này theo phong tục của từng địa phương nhưng để lợi lạc thực sự thì thường được khuyến khích không sát sinh để làm lễ phẩm cúng tiến”, thượng tọa chia sẻ thêm.
Trước câu hỏi việc cúng rằm tháng bảy có cần thực hiện vào đúng ngày 15-7 âm lịch, thượng tọa cho biết cúng trong tháng bảy, ngày nào cũng có thể làm được.
Theo thượng tọa Thích Tâm Hải, những lời truyền miệng “cúng càng lớn càng nhiều phước” hay “kiêng kỵ tháng cô hồn” cần được nhìn nhận thận trọng. Những thông tin này thiếu cơ sở bởi mỗi người còn mang trong lòng nỗi lo âu, sợ hãi vô hình.
“Tôi nghĩ đó là biểu hiện của đời sống xã hội khi nào con người còn có nỗi lo âu, sợ hãi vô hình trong lòng, có hành vi bất chính sợ bị phát hiện, còn tham lam vô độ thì những thông tin không có cơ sở trên sẽ còn được lan truyền”, thượng tọa nói.
Thay vì biến tháng bảy thành khoảng thời gian của những kiêng kỵ và sợ hãi thì nghĩ đến Vu Lan với những giá trị nhớ ơn, hiếu hạnh, yêu thương, chia sẻ và sống tốt hơn.
