Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu chia sẻ tại hội thảo - Ảnh: BTC
Câu chuyện về quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo là chủ đề đáng chú ý được bàn thảo tại hội thảo "Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn phát triển văn hóa số" do Báo Nhân Dân phối hợp với một số đơn vị tổ chức ngày 27-8 tại Hà Nội.
Nhiều thách thức về sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên AI
Nhiều vấn đề pháp lý về sở hữu trí tuệ được đặt ra trong thực tiễn gần đây khi AI được sử dụng ngày càng nhiều trong các hoạt động sáng tạo, được tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu - Ủy viên là đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội - nêu ra tại hội thảo.
Ông nói, một câu hỏi được đặt ra gần đây là việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện trí tuệ nhân tạo mà không xin phép và không trả tiền có cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả hay không?
Câu trả lời rất phức tạp. Ngay cả khi việc này được coi là vi phạm, chủ thể quyền vẫn không thể biết tác phẩm của mình có bị sử dụng hay không nếu nhà phát triển mô hình AI không công bố thông tin.
Vấn đề thứ hai là liệu tác phẩm văn học, nghệ thuật, mã nguồn phần mềm hoặc giải pháp kỹ thuật do trí tuệ nhân tạo tạo ra có được bảo hộ hay không và nếu được bảo hộ thì ai là chủ sở hữu hợp pháp: nhà phát triển thuật toán, người sử dụng câu lệnh, hay chính hệ thống trí tuệ nhân tạo?
Nếu gán quyền tác giả cho người chỉ cung cấp một vài từ khóa là hạ thấp giá trị của quyền tác giả, bởi người đó không trực tiếp định hình biểu đạt cuối cùng.
Ngược lại, nếu không xác định rõ cơ chế phân bổ quyền tài sản, các giao dịch chuyển nhượng sẽ đối mặt rủi ro pháp lý do không xác định được tư cách của bên chuyển nhượng.
Một vấn đề khác, khi một hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hình ảnh, văn bản hoặc mã nguồn giống hệt hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với tác phẩm, nhãn hiệu hoặc kiểu dáng công nghiệp đã được bảo hộ của bên thứ ba, việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm là một thách thức không dễ giải quyết…
Hội thảo nóng câu chuyện AI và bài toán xác định quyền sở hữu trí tuệ - Ảnh: BTC
Tác giả phải là con người chứ không phải AI
Và một vấn đề quan trọng nữa trong câu chuyện bản quyền thời AI, đó là những sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo được bảo hộ quyền tác giả thế nào?
Ông Hiếu cho biết Việt Nam đã luật hóa nguyên tắc tác giả phải là con người ở cấp văn bản luật.
Luật Sở hữu trí tuệ quy định đơn đăng ký sáng chế và đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp bị coi là không hợp lệ, bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ hoặc văn bằng bảo hộ có thể bị hủy bỏ hiệu lực nếu có cơ sở khẳng định tác giả không phải là con người.
Đơn cũng bị từ chối nếu có cơ sở khẳng định tác giả không trực tiếp sáng tạo ra đối tượng.
Đối với quyền sở hữu công nghiệp, Điều 10a Nghị định số 65/2023/NĐ-CP xác định quyền đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí do con người sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để tạo ra chỉ được xác lập nếu con người có đóng góp đáng kể.
Về quyền tác giả, quyền liên quan, Điều 5a Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định quyền chỉ phát sinh khi đáp ứng đủ 3 điều kiện: con người có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào quá trình sáng tạo, định hình hoặc thực hiện; con người chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của đối tượng được tạo ra.
Trường hợp sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc không đáp ứng đủ các điều kiện nêu trên thì không làm phát sinh quyền.
Điểm cần lưu ý là tiêu chí "đóng góp đáng kể và mang tính quyết định" trong các văn bản luật hiện hành vẫn mang tính định tính.
Ông Hiếu nói việc lượng hóa tiêu chí này rất phức tạp và dễ dẫn đến sự chủ quan. Nếu cơ quan quản lý không ban hành bộ quy tắc thẩm định rõ ràng, khách quan, nguy cơ tranh chấp kéo dài tại tòa án hoặc sự tùy tiện, bất nhất trong cấp văn bằng bảo hộ là hiện hữu.
Ông Hiếu kết luận, trí tuệ nhân tạo đang định nghĩa lại những khái niệm cốt lõi nhất của luật sở hữu trí tuệ. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã thể hiện năng lực thích ứng đáng ghi nhận.
Chỉ trong một thời gian ngắn, ba đạo luật nền tảng đã được ban hành đồng bộ, với định hướng rõ ràng là lấy con người làm trung tâm, giữ nguyên tắc bảo hộ dành cho sáng tạo của trí tuệ con người, đồng thời tạo không gian pháp lý để dữ liệu được khai thác hợp lý phục vụ phát triển kinh tế số.
Tuy nhiên, qua phân tích so sánh cho thấy khung khổ hiện hành còn những điểm nghẽn cần xử lý như nghĩa vụ minh bạch dữ liệu huấn luyện chưa được thiết lập; một số cơ chế đã được ghi nhận, như quyền bảo lưu và nghĩa vụ trả tiền bản quyền, chưa có hạ tầng để vận hành trên thực tế…
Ông Hiếu cho rằng Quốc hội cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong hoạt động lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước để tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cũng như tăng cường hiệu quả thực thi của các quy định hiện hành và bảo đảm nguồn lực để quy định đi vào đời sống.
