Trong các học phần, tôi thích nhất giờ vẽ phong cảnh ngoài trời vì tôi yêu thiên nhiên, qua đó tôi có điều kiện hiểu và yêu thành phố này hơn.
Khi ấy, người thầy đáng kính Hoàng Trầm thường khuyên: "Các em hãy chịu khó đi và vẽ thật nhiều cảnh thành phố mình, vì mai đây xã hội phát triển, những hình ảnh sinh động bây giờ có thể sẽ chẳng còn!".
Tôi nhớ mãi kỷ niệm hè năm 1995 khi cùng bạn bè vẽ phong cảnh dọc theo kênh Nhiêu Lộc, đoạn gần cầu Bông. Đó cũng là lần đầu tôi tận mắt thấy dòng nước đen và những dãy nhà sàn lụp xụp, tối tăm chen chúc nhau.
Thật vất vả khi ngồi vẽ nhiều ngày trong mùi hôi nồng nặc từ nước đen rác nổi lềnh bềnh, nhưng bù lại các bức tranh vẽ những căn nhà lá đơn sơ xen lẫn đám rau muống… lại đẹp lạ thường!
Nhờ những chuyến thực tế mà tôi hiểu thêm nguồn gốc những địa danh khu vực ven như Nhiêu Lộc, Thị Nghè, cầu Bông…; càng thêm yêu thành phố mang tên Bác đầy nghĩa tình với những con người nhân hậu, bao dung.
Có lần, một ông giáo già tuổi ngoài 70 sống bên dòng kênh từ trước năm 1975 hay xem chúng tôi vẽ trực họa, thấy chúng tôi ăn trưa với hộp cơm nhỏ cùng vài cọng rau muống, ông khẩn khoản mời chúng tôi về nhà ăn và nghỉ trưa. Lý do thật giản dị: vì ông trân trọng những con người lưu giữ cảnh đẹp quê hương bằng nghệ thuật. Rồi ông kể:
"Những năm 50, 60 của thế kỷ trước, nước kênh trong lắm. Con kênh từng rất đẹp và có bến đò đón đưa học trò. Tụi nhỏ chúng tôi hay tắm, câu cá và hái rau ven bờ kênh cho mẹ mang ra chợ Bà Chiểu bán.
Những năm 70, chiến tranh loạn lạc, người dân tứ xứ đổ về, theo sau là những dãy nhà tạm bợ, chen chúc, rác thải sinh hoạt, xưởng dệt, lò mổ… xả thẳng xuống kênh. Tội nghiệp, con kênh ngày nào giờ trở thành một nơi ô nhiễm nhất thành phố".
Tôi nhớ năm 1993, lãnh đạo thành phố bắt đầu cho chỉnh trang tuyến kênh bằng việc giải tỏa hàng ngàn căn nhà lụp xụp ven kênh và làm hai tuyến đường song song chạy dọc kênh. Thời gian sau, dự án vệ sinh môi trường Nhiêu Lộc - Thị Nghè gồm các hạng mục: nạo vét bùn, lắp đặt cống thoát nước thải triển khai…
Sau 10 năm thi công, công trình được khánh thành vào ngày 18-8-2012 trong niềm hân hoan vui mừng khôn xiết của bao người. Đường hai bên kênh xuyên qua các phường: Nhiêu Lộc, Xuân Hòa, Gia Định, Sài Gòn đã được mở rộng.
Nhiều cây cầu đã được xây mới, suốt hai bờ kênh nhiều công viên trồng cỏ xanh mọc. Bên dòng kênh xanh, sáng sớm người lớn chạy bộ, trẻ con nô đùa trên bãi cỏ… Con kênh ô nhiễm nặng ngày nào đã thực sự hồi sinh.
Và từ thời gian ấy đến nay dòng kênh này như nguồn cảm hứng vô biên cho tôi sáng tác nghệ thuật. Bức tranh tôi vẽ đầu tiên trong bộ tranh "Sài Gòn những ngày giãn cách" (đã được trao giải A "Cuộc vận động sáng tác tác phẩm VHNT đề tài phòng, chống dịch bệnh COVID-19 năm 2021", Bằng khen của Chủ tịch UBND TP.HCM - là hình ảnh bờ kênh Nhiêu Lộc bị cách ly, phủ đầy dây giăng.
Nhưng trong những ngày u ám, tình nghĩa đồng bào đã là "ánh sáng" sưởi ấm giúp bà con cùng vượt qua hoạn nạn. Tôi không thể nào quên, dọc đường Hoàng Sa, Trường Sa vắng lặng vẫn có nhiều người dân mang cơm hộp, thùng bánh mì "không đồng" cùng nhau san sẻ…
Tôi thật xúc động hòa cùng mọi người thả hoa đăng tưởng nhớ các nạn nhân đã mất vì COVID-19 trên dòng kênh xanh vào đêm tháng 11-2021. Tất cả những câu chuyện ấy tôi đã đưa vào tranh. Và khi tôi chuyển lên Facebook, nó đã chạm đến trái tim nhiều người, nhanh chóng lan tỏa. Có lẽ vì sau mỗi bức tranh là một câu chuyện về tình người thật ấm áp ở thành phố mang tên Bác.
Sau đại dịch, hè 2022, tôi cùng sinh viên vẽ về hoạt động của công nhân môi trường vớt rác, cá chết... dọc tuyến kênh. Đó như lời tri ân cho những con người thầm lặng giữ dòng kênh sạch đẹp khi trung bình mỗi ngày có từ 7 - 14 tấn rác đổ xuống.
Anh Hổ - đội trưởng Đội vệ sinh - chia sẻ: "Công việc chúng tôi tuy vất vả nhưng giữ dòng kênh lúc nào cũng trong xanh và mang lại sự hài lòng cho bà con là chúng tôi thấy ấm lòng".
Mới đây, trong một lần trò chuyện cùng Đại sứ Văn hóa đọc Nguyễn Đình Tư, tôi kể về lần dẫn sinh viên đi ký họa thực tế ven bờ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè.
Khi biết chính cụ là người đã đề xuất đặt tên Trường Sa, Hoàng Sa cho hai con đường ven kênh đẹp nhất TP.HCM, các bạn trẻ ngạc nhiên và cảm kích. Ông cụ 106 tuổi - quê Nghệ An - nheo mắt cười và nói: "Đó là điều tôi mãn nguyện nhất khi tri ân thành phố nghĩa tình này theo cách của mình".
Sau nửa thế kỷ mang tên Bác, TP.HCM đã là trung tâm kinh tế lớn, đô thị thông minh, thành phố nhân văn… Thời gian qua, chính quyền đã có nhiều nỗ lực trong việc hồi sinh các dòng kênh ô nhiễm, thay đổi diện mạo đô thị.
Thành phố đang trải qua cuộc "lột xác" ngoạn mục khi hàng loạt dòng kênh ô nhiễm như Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm đã trở thành những khoảng xanh giữa lòng đô thị. Kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên đang là trọng điểm cải tạo hướng đến khơi thông tuyến đường thủy liên tỉnh…
Hơn 30 năm gắn bó với quê hương thứ hai, tôi đã vẽ nhiều tranh về con đường, góc phố, về con người vùng đất phương Nam nghĩa tình nhân hậu.
Với tôi, hình ảnh dòng kênh thân thương Nhiêu Lộc - Thị Nghè không chỉ là biểu tượng dự án dân sinh mà còn là "chứng nhân" cho sự đổi mới của thành phố và là nguồn cảm hứng bất tận để tôi sáng tác những bức tranh phản ánh hiện thực sinh động.
