Ba diễn giả của buổi trò chuyện, từ phải qua: TS Đỗ Thanh Nga, kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy, nhà văn Trương Quý - Ảnh: CTV
Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga (Viện Văn học) chia sẻ trong buổi trò chuyện chủ đề "Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người" do Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức tối 3-10 tại bờ hồ Hoàn Kiếm. Sự kiện nằm trong khuôn khổ Hội sách Hà Nội lần thứ XI năm 2026.
Hà Nội thanh lịch trong văn chương một thời
Tại buổi trò chuyện, bà Thanh Nga đã nói về một Hà Nội đẹp, tinh tế, hào hoa, phong nhã trong văn chương của Doãn Kế Thiện, Thạch Lam, Hoàng Đạo Thúy, Tô Hoài.
Hoàng Đạo Thúy viết nhiều góc độ về Hà Nội, nhưng ông đặc biệt nhấn mạnh về văn hóa của người Hà Nội. Điều ấy lại được viết nhuần nhị trong Hà Nội thanh lịch.
Ông chỉ ra người Hà Nội thanh lịch từ nếp sống, cách đi đứng, ăn ở, nói chuyện, tiếp khách, giao đãi với nhau… Người thủ đô từng được xem như một biểu tượng của một thứ văn hóa, một lối sống thanh lịch.
Có đọc Hoàng Đạo Thúy, chúng ta mới hiểu được những "mật mã", những quy ước của người Hà Nội, cái vốn văn hóa mà ngày hôm nay, khi bước ra đường, đôi lúc chúng ta cảm thấy hình như đã mai một đâu đó.
Với Thạch Lam, chúng ta thấy một Hà Nội đầy yêu thương trong những trang văn. Tình yêu ấy không phải điều gì quá ồn ào, mà thấm vào cách ông nhìn cảnh vật, món ăn, con người và những sinh hoạt tưởng như rất nhỏ của thành phố.
Với Tô Hoài, ông cũng viết về Hà Nội với nhiều đẹp đẽ, từ cảnh đến người, một Hà Nội vừa hào hoa lẫn lầm than.
Bộ sách về Hà Nội của Kim Đồng - Ảnh: NXB Kim Đồng
Và trong "độ vênh" giữa nghệ thuật và thực tế
Nếu chỉ nhìn Hà Nội từ các tác phẩm văn chương, nghệ thuật, sẽ thấy Hà Nội thật quyến rũ, từ con người thanh lịch, hào hoa, tới phố xá trầm mặc quyến rũ.
Nhưng nhiều vị khách khi lần đầu tới Hà Nội, đặc biệt là Hà Nội hiện nay, sẽ không còn thấy chút bóng dáng của Hà Nội xinh đẹp, dễ thương như trong các áng văn, bài hát.
Nhiều người thậm chí sốc và đặt câu hỏi: "Hà Nội trầm tư của tôi đâu? Hà Nội u buồn của tôi đâu? Hà Nội cô tịch của tôi đâu? Tại sao Hà Nội lại như một cái chợ thế này? Tại sao quanh bờ hồ lúc nào cũng như một hội chợ?"…
Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga nói đó chính là độ vênh giữa sáng tác nghệ thuật và thực tế. Văn nghệ sĩ sáng tác về Hà Nội, họ thường viết trong niềm thương nhớ của một người đang xa Hà Nội.
Khi đã đi xa, người ta gửi vào đó rất nhiều tình cảm tiếc nuối, nhớ nhung. Qua lăng kính ấy, Hà Nội trở nên lung linh hơn rất nhiều so với thực tế.
"Bản thân tôi khi sống ở Hà Nội cũng cảm thấy thành phố này ô nhiễm, đầy khói bụi và ồn ào. Đặc biệt là ô nhiễm tiếng ồn như thế này, thực sự có lúc rất khó chịu.
Tôi nhớ những buổi chiều thứ Sáu, khi đang cắm mặt ở Viện Văn học làm đề tài đến tận 22h đêm. Chỉ cách có một con phố, từ Lý Thái Tổ sang Đinh Tiên Hoàng, khu vực phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm, lúc nào cũng ồn ào. Lúc còn ở đó thì tôi vô cùng khó chịu bởi nó làm đứt mạch suy nghĩ.
Nhưng khi tôi có một thời gian sống ở nước ngoài, xa Hà Nội, tôi lại thấy nhớ chính những điều ấy", bà Thanh Nga chia sẻ.
Bà cho rằng độ vênh giữa thực tế và sáng tác nghệ thuật về Hà Nội không hẳn xấu. Nhờ đó mà người ta sẽ nhận ra một Hà Nội muôn màu, một Hà Nội nhiều giọng điệu, đa thanh, nhiều sắc thái văn hóa.
Dẫn những trang viết của Hoàng Đạo Thúy khi nói về "người Thủ đô" thực chất là tinh hoa tứ xứ tụ hội về, cùng xây đắp lên một Kẻ Chợ hào hoa, bà Thanh Nga nhấn mạnh khả năng dung nạp của thành phố.
Từ đó bà nêu vấn đề, nếu Hà Nội từ xa xưa đã chấp nhận và dung hòa nhiều nền văn hóa như thế, thì tại sao ngày hôm nay chúng ta lại không thể chấp nhận cả sự xô bồ, ồn ào bên cạnh sự tĩnh lặng vốn có của Hà Nội và yêu thương thành phố như nó xứng đáng.
