Cuộc hồi sinh vĩ đại của một dân tộc biết đoàn kết

Kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9, giáo sư, tiến sĩ Phạm Hồng Tung - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển (Đại học Quốc gia Hà Nội), có cuộc trò chuyện sâu với Tuổi Trẻ.

Tác giả cuốn sách Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam - Khi toàn dân tộc quyết "Đem sức ta mà tự giải phóng cho ta" đã chia sẻ về ý nghĩa to lớn của cuộc Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam, về việc giới sử học thế giới đã dành sự quan tâm lớn đến Cách mạng Tháng Tám ra sao và ai là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ "Cách mạng Tháng Tám"...

Cách mạng Tháng Tám, cuộc hồi sinh vĩ đại của một dân tộc biết đoàn kết

* Thưa ông, cơ duyên nào đưa ông trở thành một chuyên gia nghiên cứu sâu về Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam?

- Cơ duyên đầu tiên khiến tôi bắt tay vào nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám là khi tôi được giữ lại làm giảng viên khoa lịch sử Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội (trước đây gọi là Trường đại học Tổng hợp Hà Nội) vào năm 1990.

Thầy của tôi khi đó là giáo sư Phùng Hữu Phú đã kể cho tôi nghe khi còn là sinh viên thầy đã được các thầy của mình như Lê Mậu Hãn, Đinh Xuân Lâm đưa về lại Pác Bó hỏi từng người dân ký ức của họ với Bác Hồ thời Hội nghị Trung ương lần thứ 8 năm 1941-1942, những kỷ niệm thời Bác ở chiến khu Việt Bắc.

Thầy khuyến khích chúng tôi nghiên cứu lịch sử cách mạng Việt Nam và đặc biệt là Cách mạng Tháng Tám.

Hai năm sau, năm 1992, tôi được cử sang Cộng hòa Liên bang Đức du học. Lúc chọn đề tài làm luận văn thạc sĩ, giáo sư hướng dẫn là Bernhard Dahm.

Ông là người có cảm tình sâu sắc với Chủ tịch Hồ Chí Minh, người tổ chức thành công Hội thảo khoa học quốc tế đầu tiên ở một trường đại học ở phương Tây (Đại học Tổng hợp Passau ở Cộng hòa Liên bang Đức) về Chủ tịch Hồ Chí Minh vào năm 1991.

Ông nói với tôi mong muốn của ông là tôi làm luận văn về Cách mạng Tháng Tám, so sánh sự giống và khác nhau trong thành tựu nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám của giới sử học Việt Nam với giới sử học phương Tây.

Nhờ luận văn nghiên cứu so sánh thành tựu nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, tư liệu nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám của hai giới sử học rất khác nhau về quan điểm mà tôi càng hiểu sâu sắc hơn về Cách mạng Tháng Tám, cách mạng Việt Nam.

* Tìm hiểu những thành tựu nghiên cứu của giới sử học phương Tây về Cách mạng Tháng Tám, ông thấy sao?

- Tôi giật mình hóa ra thế giới lại quan tâm tới Cách mạng Tháng Tám của chúng ta nhiều như vậy.

Có những công trình kinh điển trở thành "sách gối đầu giường" của những ngành lịch sử, khu vực học, Đông Nam Á học trên toàn thế giới lại là các công trình nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam.

Ví dụ cuốn của Paul Mus, Vietnam: Sociologie d'une guerre (Việt Nam - Xã hội học một cuộc chiến), rồi cuốn Histoire du Vietnam de 1940 - 1952 (Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1940 - 1952) của Ph. Devillers, ra đời từ rất sớm mà trong nước hầu như không để ý tới.

Tiếp đó là các công trình của giới sử học Pháp, giới sử học Mỹ. Đến những năm 1990, nhiều người đã biết tới những công trình của David G. Marr, Vietnam 1945: the Quest for Power (Nước Việt Nam năm 1945: cuộc săn tìm quyền lực) xuất bản năm 1995 tại Mỹ, một cuốn về Cách mạng Tháng Tám, Cách mạng Việt Nam rất đồ sộ.

Tất nhiên họ đưa ra một số quan điểm mà giới sử học Việt Nam không thể không tranh luận để bảo vệ ý nghĩa của sự nghiệp vĩ đại của Nhân dân ta trong Cách mạng Tháng Tám.

Từ đó tôi quyết tâm phải đi sâu vào cuộc cách mạng này trên nhiều góc độ, từ sử liệu cho đến lý luận.

Từ những vấn đề nhỏ như động cơ tham gia Cách mạng Tháng Tám của những người nông dân, cho tới những vấn đề rất lớn như tại sao cho đến những phút cuối cùng, từ Hoàng đế Bảo Đại đến những thủ lĩnh các đảng thân Pháp, thân Nhật ở Việt Nam như Việt Nam Phục quốc Đồng minh hội, Mặt trận Quốc gia Thống nhất trong Sài Gòn, Đại Việt Quốc gia Liên minh ở phía Bắc, các giáo phái Cao Đài, Hòa Hảo đã tự nguyện đứng dưới ngọn cờ Việt Nam.

Đấy chính là những vấn đề thôi thúc tôi phải tìm cách lý giải thấu đáo. Và rất mừng đến năm 2025, kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công, tôi đã có công trình chuyên khảo đầu tiên về cuộc cách mạng này.

Cuốn sách Nhà nước đặt hàng của tôi, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam - Khi toàn dân tộc quyết "Đem sức ta mà tự giải phóng cho ta" được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ra mắt bạn đọc.

Đó là công trình chắt lọc thành tựu nghiên cứu của giới sử học Việt Nam và giới sử học nước ngoài về Cách mạng Tháng Tám. Cũng là công trình độc lập đầu tiên và duy nhất của một nhà sử học Việt Nam viết về Cách mạng Tháng Tám.

Trước đây chúng ta có rất nhiều công trình chuyên khảo viết về Cách mạng Tháng Tám nhưng đều là công trình tập thể.

* Hẳn quá trình nghiên cứu để viết cuốn sách này, ông đã có những kỷ niệm rất sâu sắc?

- Tôi đã theo đuổi đề tài này từ năm 1990 đến 2025. Hành trình ấy đã cho tôi những kỷ niệm rất sâu sắc, cảm động.

Ví dụ như tôi đã có cuộc gặp gỡ với một nhân chứng lịch sử rất đặc biệt. Đó là Charles Fenn - một sĩ quan OSS (tiền thân của cơ quan tình báo Mỹ CIA) - người đã trực tiếp gặp lãnh tụ Hồ Chí Minh ở Côn Minh (Trung Quốc) ngày 19-3-1945, để sau đó một mối hợp tác rất hay giữa Mặt trận Việt Minh với OSS được kiến lập, đưa cuộc đấu tranh giành độc lập của Nhân dân Việt Nam hòa nhập cùng với cuộc đấu tranh chung chống phát xít của nhân loại.

Tôi gặp ông năm 1997 ở Amsterdam, Hà Lan, trong một hội thảo rất lớn về Việt Nam.

Lúc đó ông đã gần 80 tuổi. Tôi đã nhờ ông trả lời công khai trước diễn đàn gồm hơn 300 diễn giả quốc tế câu hỏi: "Có người nói rằng Hồ Chí Minh là điệp viên của ông có đúng không?".

Ông trả lời rất thẳng thắn: "Hồ Chí Minh không phải là điệp viên của tôi. Hồ Chí Minh là bạn, là đối tác của tôi.

Tôi không trả lương cho ông và ông không phải tuân lệnh tôi. Tôi cần thông tin về quân Nhật thì ông Hồ và Việt Minh cung cấp cho chúng tôi, còn ông Hồ cần thuốc ký ninh để chữa bệnh cho đồng đội của ông và cần vũ khí chống Nhật thì chúng tôi giúp. Như vậy đó là mối quan hệ hợp tác, không phải là quan hệ điệp viên và chỉ huy".

Lời khẳng định công khai này đã xóa đi những bịa đặt, chống phá của các thế lực thù địch nói Hồ Chí Minh làm tay sai cho OSS.

Một kỷ niệm khác là khi gặp các nhân chứng tham gia vào phong trào Việt Minh, tôi hỏi họ: Tại sao lại tham gia Việt Minh? Họ nói rất thật rằng lúc đó chẳng hiểu tại sao lại tham gia, nhưng sau khi tham gia rồi thì họ sáng tỏ được rằng việc mình tham gia Việt Minh là rất đúng đắn.

Những chuyện như thế làm tôi hiểu rằng đúng là cuộc Cách mạng Tháng Tám của chúng ta là cuộc hồi sinh vĩ đại của một dân tộc biết đoàn kết. Đấy chính là điều Hồ Chí Minh đã nói rất đúng: "Đem sức ta mà tự giải phóng cho ta".

Lịch sử càng lùi xa, càng thấy tầm vóc vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám

* Ông có thể nói gì về tầm vóc của cuộc Cách mạng Tháng Tám?

- Có thể nói trong thời điểm kết thúc Chiến tranh thế giới thứ 2, toàn Đông Nam Á có hai nước đã giành được độc lập bằng cách mạng là Việt Nam và Indonesia. Cách mạng Tháng Tám chỉ nổ ra ở hai nước này. Nhưng Indonesia có kịch bản khác và chúng ta có kịch bản riêng của mình.

Nói Cách mạng Tháng Tám là cuộc cách mạng đầu tiên của dân tộc Việt Nam thì rõ rồi, nhưng nó còn là cuộc cách mạng đầu tiên ở châu Á. Cách mạng Tân Hợi ở Trung Quốc năm 1911 là cuộc cách mạng từ bên trên. Còn Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam là cuộc cách mạng dựa vào sự vùng lên của quảng đại quần chúng nhân dân. Đó mới thực sự là cách mạng.

Thứ hai, thành tựu vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám là đã khôi phục được độc lập dân tộc, thống nhất quốc gia.

Nhưng chúng ta chưa nhấn mạnh đủ tầm vóc nữa của Cách mạng Tháng Tám. Đó là đã chấm dứt chế độ quân chủ, khai sinh ra chế độ dân chủ cộng hòa trong lịch sử Việt Nam, cũng là nền dân chủ cộng hòa đầu tiên ở châu Á và Đông Nam Á. Indonesia cách mạng thành công nhưng cũng chưa lập ra nước Cộng hòa Dân chủ Indonesia.

Thành tựu của Cách mạng Tháng Tám vĩ đại lắm. Ngay sau lễ Tuyên ngôn độc lập một ngày, ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã triệu tập cuộc họp của Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, và trong 6 nhiệm vụ cấp bách của Chính quyền cách mạng thì người đề xuất một việc rất quan trọng.

Đó là tổ chức càng sớm càng hay cuộc tổng tuyển cử bầu ra Quốc hội, để Quốc hội định ra Hiến pháp, đảm bảo quyền dân chủ, tự do cho công dân Việt Nam. Cuộc tổng tuyển cử của chúng ta đã được tổ chức thành công dưới bom đạn của kẻ thù ngày 6-1-1946.

Đây cũng là cuộc tổng tuyển cử đầu tiên ở châu Á. Do đó Quốc hội Việt Nam cũng là Quốc hội đầu tiên được hình thành theo đúng thể thức của nền Dân chủ Cộng hòa tự do pháp trị ở châu Á.

Bản Hiến pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được Quốc hội thông qua năm 1946 cũng là hiến pháp dân chủ đầu tiên trong lịch sử châu Á. Việt Nam là nước đầu tiên ở châu Á vươn tới thành tựu dân chủ cao vời vợi.

Cho nên lịch sử càng lùi xa ta càng thấy tầm vóc vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám. Nó mở ra bước nhảy vĩ đại của dân tộc Việt Nam từ kỷ nguyên nô lệ sang kỷ nguyên của tự do và tiến bộ.

Không phải nước Việt Nam của những chị Dậu anh Pha, mà là nước Việt Nam thức tỉnh, có đầy đủ các quyền dân tộc cơ bản, quyền con người của mình.

Ai là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ "Cách mạng Tháng Tám"?

* Ông đã tìm ra tác giả của thuật ngữ Cách mạng Tháng Tám là Trường Chinh như thế nào, thưa ông?

- Tôi không phải là người đầu tiên công bố phát hiện này. Người đầu tiên phát hiện Trường Chinh là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ "Cách mạng Tháng Tám" là nhà sử học người Na Uy Stein Tønnesson, tác giả cuốn sách Cuộc cách mạng Việt Nam năm 1945: Roosevelt, Hồ Chí Minh và de Gaulle trong một thế giới có chiến tranh (The Vietnamese Revolution of 1945: Roosevelt, Ho Chi Minh and de Gaulle in a World at War) xuất bản năm 1991.

Chính ông là người đầu tiên khai thác bài báo Cách mạng hay đảo chính của Tổng Bí thư Trường Chinh đăng trên báo Cờ Giải Phóng ra ngày 12-9-1945. Tôi đã được ông mách thông tin này. Ông đề nghị tôi kiểm tra lại bài báo đó xem có đúng như ông nghĩ không và tôi kiểm tra thì quả đúng như vậy.

Mở đầu bài báo, Trường Chinh viết: "Chúng ta đã làm cuộc Cách mạng Tháng Tám".

Trước đó, kiểm các tài liệu tuyên truyền và các sinh hoạt chính trị của Đảng, chỉ có thuật ngữ "cách mạng" hay "cách mệnh" được sử dụng. Chính Tổng Bí thư Trường Chinh là người đầu tiên gọi tên Cách mạng Tháng Tám.

* Và với bài báo đó, Tổng Bí thư Trường Chinh cũng được xem là người đầu tiên mở ra cuộc nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám cho giới sử học sau này?

- Đúng vậy. Toàn bộ nội dung bài báo đó, Tổng Bí thư Trường Chinh đi vào cuộc tranh luận: bản chất sự kiện vừa diễn ra ở Việt Nam là đảo chính hay cách mạng.

Nó gợi mở cho tôi nhiều suy nghĩ: Ngay khi cách mạng vừa thành công đã có những thế lực nào đó phủ nhận bản chất cuộc cách mạng của chúng ta. Họ bảo đó là đảo chính. Họ hạ thấp tầm vóc cuộc cách mạng đó.

Cho nên Tổng Bí thư Trường Chinh phải lên tiếng. Một là để bảo vệ bản chất, tầm vóc cuộc cách mạng. Thứ hai là nói để đảng viên và nhân dân hiểu.

Tổng Bí thư Trường Chinh phân tích rất hay. Ông viết, đảo chính là một lực lượng nằm trong cấu trúc cầm quyền cũ dùng những biện pháp vũ trang, bạo lực hoặc phi bạo lực để lật đổ nhóm cầm quyền thay bằng nhóm cầm quyền mới nhưng không thay đổi bản chất chính trị, không thay đổi cấu trúc quyền lực và không thay đổi vận mệnh của dân tộc, đất nước.

Cách mạng là sự chấm dứt toàn bộ chế độ cũ để thay bằng một chế độ chính trị mới, mở đường cho toàn đất nước, dân tộc đi đến một chế độ xã hội mới.

Như vậy cuộc cách mạng của chúng ta, chấm dứt sự tồn tại của chế độ quân chủ, chấm dứt trật tự phát xít thực dân để dựng lên một nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa theo một thể chế hoàn toàn mới, dựng lên một nước Việt Nam độc lập mà trong đó người dân được làm chủ.

Rõ ràng đó là một cuộc cách mạng. Sau này các nhà sử học phương Tây cũng phải thừa nhận lập luận này của ông Trường Chinh. Có cả những người rất thiếu thiện chí với cuộc Cách mạng Việt Nam nhưng rồi cũng phải chấp nhận lập luận này.

Stein Tønnesson cũng là người đã khẳng định cuộc Cách mạng Tháng Tám Việt Nam có thể ngang tầm với đại cách mạng Pháp, ngang tầm với Cách mạng Tháng 10 Nga và Cách mạng Tân Hợi của Trung Quốc.

Với bài báo đăng ngày 12-9-1945 ấy, Tổng Bí thư Trường Chinh không chỉ là người đầu tiên mở đường cho nghiên cứu về lịch sử Cách mạng Tháng Tám, bản thân ông cũng là một tác giả chính làm nên cuộc cách mạng đó ở cương vị Tổng Bí thư.