Bản quyền báo chí đứng trước thách thức chưa từng có
Trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí Toàn quốc 2026, ngày 20/6 tại Hải Phòng, phiên thảo luận số 4 với chủ đề “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI – Bảo vệ giá trị của người làm báo” đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới báo chí, công nghệ và các nhà hoạch định chính sách.
Phiên thảo luận do Tổng Biên tập Báo VietNamNet Nguyễn Văn Bá điều hành, với sự tham dự của nhiều lãnh đạo cơ quan báo chí, chuyên gia công nghệ và đại diện cơ quan quản lý nhà nước.
Đặc biệt, diễn đàn có sự tham gia phát biểu của ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam.
Toàn cảnh phiên thảo luận với chủ đề “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI - Bảo vệ giá trị của người làm báo”. Ảnh: Quang Hùng
Mở đầu phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá đặt ra một câu hỏi khiến nhiều đại biểu phải suy ngẫm: Điều gì sẽ xảy ra nếu một ngày nào đó AI có thể tổng hợp toàn bộ thông tin trên thế giới miễn phí và cung cấp trực tiếp cho người dùng qua các chatbot?
Theo ông Bá, khi đó người dân vẫn có thể tiếp cận thông tin hằng ngày mà không cần truy cập các cơ quan báo chí. Tuy nhiên, nếu các tòa soạn không còn đủ nguồn lực để duy trì hoạt động sản xuất nội dung, xã hội sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn tin gốc, tin cậy và được kiểm chứng.
“Điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị sao chép trái phép, mà là động lực tạo ra những thông tin gốc bị bào mòn”, ông Bá nhấn mạnh.
Tổng Biên tập Báo VietNamNet Nguyễn Văn Bá điều hành phiên thảo luận số 4. Ảnh: Quang Hùng
Doanh thu giảm trong khi nội dung ngày càng dễ bị khai thác
Đưa ra bức tranh toàn cảnh về ngành báo chí hiện nay, Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Thị Phương Thảo cho biết Việt Nam hiện có 733 cơ quan báo chí với khoảng 41.000 người làm việc, trong đó có hơn 21.000 nhà báo được cấp thẻ.
Mỗi năm, hệ thống báo chí sản xuất khoảng 40 triệu tin, bài; 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, phía sau khối lượng nội dung khổng lồ đó là những áp lực tài chính ngày càng lớn.
Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Thị Phương Thảo trình bày tham luận. Ảnh: Quang Hùng
Theo số liệu năm 2025, doanh thu báo chí chỉ đạt khoảng 7.790 tỷ đồng, giảm 3,7% so với năm trước. Trong khi đó, doanh thu của lĩnh vực phát thanh - truyền hình cũng gần như chững lại ở mức khoảng 12.500 tỷ đồng.
Bà Thảo nhận định, quá trình số hóa đã giúp nội dung báo chí được lan tỏa nhanh hơn nhưng đồng thời cũng khiến sản phẩm báo chí trở nên dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết.
Nếu trước đây các cơ quan báo chí chủ yếu phải đối mặt với tình trạng sao chép nội dung từ các trang tin điện tử, thì hiện nay một thách thức lớn hơn đã xuất hiện. Đó là việc các nền tảng công nghệ và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) thu thập, khai thác dữ liệu báo chí để huấn luyện AI mà không tạo ra cơ chế chia sẻ lợi ích tương xứng.
Theo nhiều chuyên gia, điều này khiến các tòa soạn vừa mất nguồn thu quảng cáo, vừa mất dần lượng độc giả truy cập.
Người đứng đầu tòa soạn phải chủ động thay đổi
Từ góc độ quản lý, ông Lê Quốc Minh cho rằng một trong những hạn chế hiện nay là nhiều cơ quan báo chí chưa thực sự chủ động trước những biến động của công nghệ.
Ông cho biết những cảnh báo về nguy cơ suy giảm doanh thu quảng cáo và tác động của AI đã được đưa ra từ nhiều năm trước. Tuy nhiên, không ít đơn vị chỉ bắt đầu tìm giải pháp khi các thách thức đã trở nên hiện hữu.
Ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, phát biểu tại phiên thảo luận.
Theo ông Minh, trong bối cảnh mới, các cơ quan báo chí không thể tiếp tục vận hành theo mô hình truyền thống mà buộc phải tái cấu trúc toàn diện từ nhân sự, quy trình sản xuất đến mô hình kinh doanh.
Ông nhấn mạnh, AI không chỉ là thách thức mà còn là công cụ giúp các tòa soạn nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm chi phí sản xuất và khai thác tốt hơn các nguồn dữ liệu tích lũy qua nhiều năm.
“Những tòa soạn quy mô nhỏ nhưng linh hoạt, ứng dụng AI sớm và xây dựng được mô hình kinh doanh phù hợp hiện nay đang thích nghi rất tốt”, ông Minh nhận định.
Báo chí phải coi nội dung là tài sản số
Một góc nhìn đáng chú ý khác đã được ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện IPS, đưa ra tại phiên thảo luận.
Theo ông Đồng, mô hình kinh doanh báo chí dựa vào tối ưu hóa từ khóa tìm kiếm để thu hút truy cập đang dần mất hiệu quả khi các chatbot AI ngày càng trở thành công cụ tiếp cận thông tin phổ biến của người dùng.
Với công nghệ Tạo sinh tăng cường truy xuất (RAG), AI có thể tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn và cung cấp câu trả lời trực tiếp mà người dùng không cần truy cập vào bài viết gốc. Điều này đồng nghĩa với việc báo chí bị cắt giảm đáng kể nguồn thu từ quảng cáo hiển thị.
Các diễn giả tại phiên thảo luận. Ảnh: Quang Hùng
Để thích ứng, ông Đồng cho rằng các tòa soạn cần thay đổi tư duy và xem nội dung báo chí là một loại “tài sản số vô hình”.
Tài sản này bao gồm ba thành tố quan trọng: nội dung gốc, thương hiệu tòa soạn và dữ liệu độc giả. Trên cơ sở đó, các cơ quan báo chí cần tái cấu trúc sản phẩm, phân định rõ giữa nội dung miễn phí phục vụ cộng đồng và các sản phẩm chuyên sâu có giá trị cao để triển khai mô hình thu phí hoặc cấp phép thương mại.
Công nghệ và liên minh báo chí là chìa khóa bảo vệ bản quyền
Bên cạnh các giải pháp về mô hình kinh doanh, nhiều đại biểu cho rằng công nghệ sẽ đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến bảo vệ bản quyền.
Ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC), giới thiệu hệ thống giám sát DCC Watcher có khả năng quét dữ liệu theo thời gian thực, nhận diện dấu vân tay số để phát hiện hành vi sao chép văn bản, hình ảnh, âm thanh và video trên môi trường mạng.
Hệ thống cũng tích hợp các công nghệ AI nhằm nhận diện khuôn mặt, phát hiện nội dung độc hại, hỗ trợ quản lý và xử lý vi phạm bản quyền một cách tự động.
Từ góc độ thực tiễn của các tòa soạn, ông Trần Việt Hưng, Phó Tổng Biên tập Báo Thanh Niên, cho rằng không một cơ quan báo chí đơn lẻ nào đủ sức đối trọng với các tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Theo ông, giải pháp hiệu quả nhất là xây dựng một liên minh bản quyền báo chí, tập hợp các cơ quan báo chí lớn nhỏ để tạo tiếng nói chung, cùng triển khai các giải pháp kỹ thuật và nâng cao vị thế khi đàm phán với các nền tảng công nghệ.
Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch FPT Online, cho rằng các tòa soạn cần đẩy nhanh quá trình số hóa, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng hệ sinh thái liên kết để tạo ra những mô hình kinh doanh mới thay vì phụ thuộc vào quảng cáo truyền thống.
Hướng tới cơ chế chia sẻ doanh thu với Big Tech
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm nhất tại diễn đàn là vấn đề hoàn thiện hành lang pháp lý.
Theo bà Phạm Kim Oanh, Phó Vụ trưởng Cục Bản quyền tác giả, các quy định hiện hành đã có những cơ sở nhất định để bảo vệ quyền tác giả. Tuy nhiên, sự phát triển quá nhanh của AI đang đặt ra yêu cầu phải bổ sung những cơ chế mới phù hợp với môi trường số.
Đại diện cơ quan quản lý, bà Đặng Thị Phương Thảo kiến nghị sớm sửa đổi Luật Báo chí và Luật Sở hữu trí tuệ nhằm xác lập rõ quyền của nhà xuất bản báo chí đối với các sản phẩm nội dung số.
Các diễn giả kết thúc phiên thảo luận. Ảnh: Quang Hùng
Đặc biệt, bà Thảo đề xuất xây dựng cơ chế pháp lý buộc các nền tảng công nghệ xuyên biên giới và doanh nghiệp AI phải chia sẻ doanh thu khi khai thác nội dung báo chí.
Theo nguyên tắc này, mọi tổ chức hưởng lợi từ nội dung báo chí đều phải có trách nhiệm chia sẻ lợi ích với các cơ quan báo chí – những đơn vị tạo ra nguồn tin gốc.
Cùng với đó, việc thành lập một tổ chức quản lý tập thể quyền báo chí cũng được xem là giải pháp cần thiết nhằm đại diện cho các tòa soạn trong hoạt động cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền.
Khép lại phiên thảo luận, Tổng Biên tập Báo VietNamNet Nguyễn Văn Bá nhấn mạnh rằng dù công nghệ có thay đổi đến đâu, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là tạo ra những thông tin trung thực, chính xác và đáng tin cậy cho xã hội.
Trong kỷ nguyên AI, bản quyền báo chí không còn đơn thuần là bảo vệ một bài viết hay một cơ quan báo chí riêng lẻ. Đó là câu chuyện bảo vệ động lực sản xuất tin tức gốc, bảo vệ nguồn thông tin chính thống và bảo vệ tương lai của cả nền báo chí.
