Hơn 10 năm nổi tiếng trên mạng xã hội, Huấn Hoa Hồng xây dựng hình ảnh "giang hồ mạng" gắn liền những màn khoe tiền, xe sang, phát ngôn về nghĩa khí và các buổi "dạy đạo lý" gây tranh cãi - Ảnh: FBNV
Trao đổi với Tuổi Trẻ, dưới góc độ văn hóa và truyền thông đại chúng, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam - trả lời câu hỏi trên.
Người trẻ nhầm lẫn giữa sự trần trụi, ngông nghênh với sự chân thành
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, trước hết cần nhìn hiện tượng Huấn Hoa Hồng, hay rộng hơn là các "giang hồ mạng" như Khá Bảnh, Dương Minh Tuyền… không phải là một sự lệch lạc thị hiếu ngẫu nhiên.
Thứ nhất, đây là hiện tượng thuộc lý thuyết quan hệ cận xã hội (parasocial relationship), tức thứ tình cảm một chiều mà công chúng dành cho người nổi tiếng qua màn hình, gọi là nghịch lý xác tín.
Các thần tượng truyền thống, dù là thần đồng học thuật hay diễn giả thành đạt, thường đã có sự thành công nhất định trong cuộc sống, có vị trí xã hội, được cộng đồng chuyên gia và chuyên ngành công nhận.
Song cũng vì vị trí đó, họ "trình diễn" một phiên bản đã được chuẩn hóa, trau chuốt, với cách nói chuyện hàn lâm, và vì vậy có khoảng cách với đời sống thật của phần đông giới trẻ vốn quen thuộc với ngôn ngữ trẻ trung, thời thượng, đời thường hơn.
Do đó, khi một nhân vật ăn nói thô ráp, thừa nhận thẳng thừng cả những sai lầm của bản thân, dù sai lầm đó nghiêm trọng, lại tạo cảm giác không diễn, không màu mè.
"Huấn Hoa Hồng dùng thứ ngôn ngữ đời thường, gai góc, pha chút hài hước, tục tằn nhưng lại đánh trúng tâm lý thực dụng của một bộ phận giới trẻ: muốn giàu nhanh, ngại vất vả", chuyên gia này nói.
Theo ông Long, những câu nói như "không làm mà đòi có ăn", hay "liều thì ăn nhiều" tuy lệch chuẩn nhưng lại vô tình trở thành những khẩu hiệu ngắn gọn, dễ nhớ, mang tính lan truyền cực cao trên thuật toán TikTok, Facebook, YouTube.
Với một bộ phận người trẻ vốn đã hoài nghi các hình mẫu thành công được "đóng gói" sẵn, khó thực hiện, sự thô ráp ấy được đọc thành thành thật. Và dù nội dung câu chuyện có ra sao, thành thật vẫn là thứ tiền tệ uy tín mạnh nhất trên môi trường mạng xã hội hiện nay.
Ông Long gọi đây là "uy tín trần trụi", tức một dạng tín nhiệm không đến từ việc nhân vật đúng chuẩn mực, mà đến từ việc nhân vật dám phơi bày cả phần không đúng chuẩn mực của chính mình, cộng thêm yếu tố chữa lành tinh thần cho giới trẻ.
"Hình ảnh một cá nhân tự do xăm trổ, thừa nhận từng nghiện ngập, từng chặt ngón tay, từng cờ bạc, lại tạo ra ảo tưởng về sự thật thà, không đạo đức giả. Người trẻ nhầm lẫn giữa sự trần trụi, ngông nghênh với sự chân thành", ông Long lý giải.
Thứ hai, những thần tượng hình mẫu thần đồng, người truyền cảm hứng làm giàu bài bản gắn liền với áp lực thành tích và những chuẩn mực mà nhiều bạn trẻ cảm thấy xa vời hoặc không công bằng với hoàn cảnh của mình.
Khi khoảng cách giữa hình mẫu lý tưởng và thực tế đời sống càng lớn, sức hấp dẫn của một hình mẫu dường như chống lại chuẩn mực nhưng vẫn có vẻ ngoài phóng khoáng và tự do, càng tăng.
Rất đông người dân hiếu kỳ đứng trước khu vực được cho là nhà của Huấn Hoa Hồng tối 6-8 - Ảnh: HỒNG QUANG
Đây cũng là mô típ mà nghiên cứu văn hóa đại chúng quốc tế gọi là sức hút của kẻ ngoài vòng pháp luật, có thể thấy rất rõ trong lịch sử tiếp nhận của dòng nhạc gangster rap ở Mỹ hay các nhân vật anh hùng phản diện kiểu Robin Hood trong văn hóa dân gian nhiều nước, nơi công chúng trẻ, đặc biệt là nhóm ít có tiếng nói trong hệ thống chính thống, tìm thấy sự đồng cảm ở những nhân vật dám sống ngược lại luật chơi.
Thứ ba, theo chuyên gia Nguyễn Văn Thăng Long, không thể bỏ qua yếu tố thuật toán và kinh tế chú ý.
Ông nêu quan điểm: "Những phát ngôn lệch chuẩn, những câu chuyện đời có kịch tính pháp lý, tự thân đã là nội dung có khả năng lan truyền cao vì gây tranh cãi, và các nền tảng mạng xã hội có xu hướng khuếch đại chính xác loại nội dung tạo phản ứng cảm xúc mạnh này, bất kể phản ứng đó là ngưỡng mộ hay phẫn nộ".
Ông nói thêm "vòng lặp giữa phát ngôn gây sốc, sự chú ý được khuếch đại và tương tác của người theo dõi, dần dần củng cố vị thế thần tượng của nhân vật một cách gần như tự động, độc lập với giá trị đạo đức thực sự của nội dung".
Đu lên cây để livestream nhà của Huấn Hoa Hồng tối 6-8 - Ảnh: HỒNG QUANG
Đáng ngẫm không phải vì sao Huấn Hoa Hồng nổi tiếng
Nói với Tuổi Trẻ, ông Thăng Long cho rằng "điều đáng suy ngẫm nhất không phải là vì sao Huấn Hoa Hồng nổi tiếng, mà là việc chúng ta đã có rất nhiều bài học về các thần tượng lệch chuẩn với giới trẻ nhưng hiện tại vẫn chưa có giải pháp tối ưu", ông đặt vấn đề: "Nên chăng các quy định về cấm sóng cần được áp dụng càng sớm càng tốt để đảm bảo môi trường văn hóa mạng lành mạnh cho giới trẻ".
