Là hạt nhân chiến lược vùng Đông Nam Bộ, TP HCM đang đứng trước cơ hội trở thành "bến đỗ" công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế quy mô đô thị là chưa đủ nếu thành phố thiếu bệ phóng thể chế cạnh tranh, nhất là trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI) hay trung tâm dữ liệu.
Lợi thế sẵn có vẫn chưa đủ
Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực tăng trưởng. Trong quy hoạch tổng thể quốc gia, vùng Đông Nam Bộ được định vị là đầu tàu, còn siêu đô thị TP HCM giữ vai trò hạt nhân. TP HCM được kỳ vọng không chỉ dẫn dắt kinh tế mà còn trở thành điểm đến chiến lược của các nhà đầu tư hạ tầng số.
Tuy nhiên, lợi thế sẵn có về quy mô kinh tế, diện tích hay dân số của TP HCM là chưa đủ. Để hiện thực hóa mục tiêu nêu trên, điều cốt lõi là khả năng kiến tạo môi trường đầu tư cạnh tranh quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực như trung tâm dữ liệu, AI, điện toán đám mây và an ninh mạng. Đây là bài toán mà người dân và cộng đồng doanh nghiệp đang chờ đợi giải quyết qua những đột phá chính sách từ chính quyền thành phố.
Suốt nhiều thập kỷ, TP HCM là trung tâm tài chính, thương mại và dịch vụ lớn nhất nước. Bước sang giai đoạn mới, thành phố đang tái định vị theo hướng đô thị thông minh, lấy công nghệ số làm nền tảng vận hành.
Với dân số hơn 14 triệu người, tổng giá trị GRDP trên 3 triệu tỉ đồng và đóng góp hơn 23,5% GDP cả nước (năm 2025), TP HCM hội đủ điều kiện để dẫn đầu lĩnh vực chuyển đổi số. Việc xác định khoa học - công nghệ là 1 trong 5 trụ cột chiến lược cho thấy tư duy phát triển đã chuyển dịch mạnh mẽ: từ tăng trưởng dựa vào vốn, lao động sang dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ.
Đáng chú ý, mô hình quy hoạch "3 vùng - 1 đặc khu - 3 hành lang - 5 trụ cột" không chỉ tổ chức lại không gian đô thị TP HCM mà còn mở ra dư địa cho các cực công nghệ mới. Sự liên kết chặt chẽ với khu vực Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây càng tạo đà để TP HCM hướng tới mô hình "siêu đô thị kinh tế số", tích hợp hạ tầng dữ liệu và logistics quy mô vùng.
Thực tiễn cho thấy hạ tầng số đang là "xương sống" của nền kinh tế hiện đại, quyết định năng lực quản trị và sức cạnh tranh dài hạn của địa phương. Dù sở hữu lợi thế lớn về thị trường và nhân lực, TP HCM vẫn chưa thực sự thu hút mạnh mẽ các dòng vốn vào lĩnh vực này. Nguyên nhân chính được nhiều người chỉ ra là đến từ rào cản thể chế.
Hiện tại, các quy định về vốn chủ sở hữu, điều kiện đầu tư vẫn được thiết kế theo tư duy quản lý bất động sản hoặc hạ tầng truyền thống. Trong khi đó, doanh nghiệp công nghệ thường phát triển theo giai đoạn, dựa vào nghiên cứu và phát triển (R&D), tài sản trí tuệ hơn là vốn cố định ban đầu. Việc áp dụng các tiêu chí tài chính cũ vô hình trung làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.
Bên cạnh đó, cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực hạ tầng số còn thiếu rõ ràng về việc phân chia rủi ro và lợi ích. Với đặc thù vòng đời dài, rủi ro cao và tốc độ thay đổi công nghệ nhanh, nhà đầu tư cần những cam kết chính sách ổn định, linh hoạt hơn so với các dự án hạ tầng thông thường.
Các đại biểu tìm hiểu Ứng dụng Công dân số TP HCM tại Đại hội Đại biểu Đảng bộ TP HCM lần thứ IẢnh: Hoàng Triều
Định vị vai trò trong nền kinh tế số
Từ thực tiễn phát triển, TP HCM cần chủ động thiết kế chính sách, chấp nhận các mô hình thử nghiệm (sandbox) để thu hút đầu tư hạ tầng số.
Trước hết, thành phố cần mạnh dạn mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế PPP sang các lĩnh vực công nghệ như trung tâm dữ liệu, AI, IoT và an ninh mạng. Việc cho phép doanh nghiệp tham gia đầu tư, vận hành các nền tảng số dùng chung không chỉ giúp phát triển dịch vụ thương mại mà còn giải phóng nguồn lực tư nhân, giảm áp lực đáng kể cho ngân sách.
Đáng chú ý, đề xuất hình thành Khu thương mại tự do công nghệ số đang nhận được nhiều sự quan tâm. Đây sẽ là không gian hội tụ thương mại công nghệ, logistics số và R&D, gắn kết chặt chẽ với các viện, trường. Kinh nghiệm từ Thượng Hải (Trung Quốc), Dubai (UAE) hay Incheon (Hàn Quốc) cho thấy mô hình này là "hạt nhân" thu hút đầu tư quốc tế và lan tỏa công nghệ cho toàn nền kinh tế.
Để hiện thực hóa việc này, chính sách đất đai là vấn đề then chốt. Với các dự án hạ tầng số hay R&D quy mô lớn, cần có cơ chế ưu tiên quỹ đất, miễn tiền thuê giai đoạn đầu, thậm chí giao đất không qua đấu giá đối với dự án chiến lược. Đây là điều kiện tiên quyết để giảm chi phí đầu vào, tăng sức cạnh tranh của TP HCM so với các trung tâm công nghệ trong khu vực ASEAN.
Bên cạnh đó, về tài chính, thành phố cần áp dụng các ưu đãi thuế với doanh nghiệp công nghệ sao cho tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đồng thời miễn thuế thu nhập cá nhân để thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài.
Hạ tầng số không chỉ phục vụ kinh tế mà còn là nền tảng quản trị đô thị. Nếu được đầu tư đồng bộ, TP HCM có thể tiên phong ứng dụng AI trong việc điều hành giao thông, giám sát môi trường, phân tích dữ liệu dân sinh... Khi đó, thành phố sẽ hình thành được "bộ não số", giúp vận hành đô thị minh bạch, hiệu quả.
TP HCM đang đứng trước cơ hội lớn để định vị vai trò trong nền kinh tế số. Khi các ý kiến hiến kế về thể chế, đất đai và công nghệ được chuyển hóa thành hành động, thành phố sẽ không chỉ là đầu tàu kinh tế mà còn là biểu tượng của một đô thị thông minh, nơi người dân được thụ hưởng trực tiếp thành quả từ khoa học - công nghệ.
