Ảnh: Sulav Shrestha
Alisha Sijapati làm việc cho các tờ báo hàng đầu của Nepal, chuyên đưa tin về các vấn đề khủng hoảng, địa chính trị và di sản văn hóa. Bài viết dành riêng cho Tuổi Trẻ.
Sự hung bạo trần trụi
Một năm sau khi đường phố bùng nổ, Nepal đang phải đối mặt với một loại thảm họa khác, cùng những sự thật cay đắng không phải lúc nào cũng hiển hiện như trận lũ quét kinh hoàng.
Một năm trước, chúng tôi nghẹt thở trong khói bụi của một cuộc cách mạng. Còn giờ đây, chúng tôi chìm ngập trong nước băng tan của một thảm họa khí hậu.
Tháng 9-2025, bầu không khí ở Kathmandu đặc quánh tro bụi từ cuộc biểu tình. Liên minh đa đảng đã lung lay rồi sụp đổ, sau một thời gian dài sa lầy trong tham nhũng và ngột ngạt bởi đặc quyền của những "con ông cháu cha" chính trị.
Thủ tướng K.P. Sharma Oli từ chức. Một năm sau, tro tàn đã lắng xuống, nhưng gánh nặng quản trị quốc gia hóa ra lại nặng nề hơn rất nhiều so với niềm hân hoan cách mạng.
Giờ đây, đúng một năm sau, thảm kịch không còn là lửa, mà là nước, và sự hung bạo trần trụi của cuộc khủng hoảng khí hậu đang tăng tốc.
Đúng 8h37 sáng 26-8, vụ sập sông băng thảm khốc ập xuống Langtang Lirung. Trận lũ quét sau đó - đợt dâng tràn mảnh vụn do băng và đá điều khiển, đi kèm hiện tượng nghẽn dòng và vỡ đập - đã phá hủy toàn bộ các khu dân cư khắp Rasuwa, Nuwakot và Dhading, cô lập các khu vực vùng sâu vùng xa ở thượng lưu sông Trishuli và Gosainkunda.
Thời điểm tàn nhẫn của thảm họa càng gia tăng sức tàn phá. Trận lũ ập đến đúng lúc bắt đầu mùa leo núi mùa thu và giữa cao điểm mùa du lịch Tây Tạng.
Bi kịch hơn, nó xảy ra chỉ hai ngày trước ngày hành hương rằm tốt lành vào ngày 28-8, một dịp hội tụ thiêng liêng với cả người theo đạo Hindu, Phật giáo và thuyết vật linh. Hàng ngàn tín đồ khi đó đã lên đường đến các hồ nước thiêng trên núi cao ở Gosainkunda.
Đồng thời, từng đoàn người hành hương Ấn Độ đang tiến về Mansarovar qua cửa khẩu Rasuwa-Kerung, cùng hàng trăm du khách quốc tế di chuyển bằng đường bộ vào Tây Tạng.
Khi những dòng sông nuốt chửng các con đường mòn, Tổng cục Du lịch Nepal báo cáo 644 du khách trong khu vực hoàn toàn mất liên lạc. Danh sách người mất tích đọc lên giống như một cuộc điều tra dân số toàn cầu, với công dân đến từ Ấn Độ, Nepal, Mỹ, Ukraine, Malaysia, Úc, Anh, Canada, Singapore, Nga, Đức, Latvia và Nam Phi.
Dù nhà chức trách cảnh báo con số kinh hoàng này không nhất thiết đồng nghĩa tất cả đã thiệt mạng - nhiều người đơn giản chỉ mắc kẹt mà không có sóng liên lạc, đặc biệt là những người vừa qua biên giới sang Trung Quốc, nơi bức tường lửa chặn đứng thông tin.
Số lượng người mất tích khổng lồ đã biến một vụ sập núi ở nơi hẻo lánh thành cuộc khủng hoảng quốc tế quy mô lớn. Đến ngày 3-9, số người chết chính thức đã vượt quá 1.000, với gần 4.000 người vẫn đang mất tích.
Những cảnh tượng thật kinh hoàng: những cây cầu bê tông bị cuốn trôi hoặc gãy vụn, những mái ấm gia đình bị quét sạch vào quên lãng, và các cộng đồng leo núi sầm uất biến thành những bãi bùn xám xịt, câm lặng.
Những gì còn lại của một khu dân cư lớn - Ảnh: Sulav Shrestha
Sự xóa sổ danh tính và những hình nhân bằng cỏ
Cái giá về mặt con người trở nên không thể chịu đựng nổi ở những nơi như Bệnh viện Đại học Y ở Maharajgunj, Kathmandu.
Đi bộ phía sau bệnh viện hướng về Bệnh viện Nhi Kanti, thực tế của những con số thống kê đã tước đoạt một cách thô bạo bất kỳ sự thờ ơ nào còn sót lại. Các nhà xác, vốn đã quá tải trong vòng 48 giờ đầu tiên, chạm tới điểm giới hạn.
Ảnh: Sanjog Mahandra
Những bức tường dán đầy ảnh người thân bị mất tích. Ảnh: Sanjog Mahandra
Các bức tường dán đầy ảnh những thi thể chưa xác định được danh tính, sưng phù và bầm dập vì đất đá, bên cạnh những danh sách người mất tích trong tuyệt vọng.
Do các cơ sở pháp y hoàn toàn quá tải và quá trình phân hủy diễn ra nhanh hơn dưới độ ẩm, nhà chức trách buộc phải tiến hành các đợt chôn cất và hỏa táng tập thể vội vã dọc theo bờ sông và các khu đất vùng ven.
Nhưng có lẽ hình ảnh đau lòng nhất của thảm họa diễn ra trên bờ sông Trishuli và tại Pashupati Aryaghat. Lần đầu tiên, ở quy mô toàn quốc kinh hoàng như vậy, đất nước Nepal chứng kiến cảnh các gia đình thực hiện nghi lễ hỏa táng truyền thống của đạo Hindu mà không có thi hài.
Sau nhiều ngày lùng sục các nhà xác và danh sách cứu nạn, hàng trăm gia đình đã phải chấp nhận thực tế cay đắng rằng dòng sông sẽ không bao giờ trả lại người thân của họ. Để giải thoát linh hồn cho họ, các thầy lễ đã nặn những hình nhân tượng trưng từ cỏ kusha thiêng, bọc chúng trong vải và đặt lên các giàn thiêu bằng gỗ.
Một khu mộ tập thể của các nạn nhân thảm họa lũ quét tại Nepal - Ảnh: Sulav Shrestha
Với những người sống sót, mất mát vượt xa tổn thất về thể xác. Mọi thứ đã bị xóa sạch, và cuộc sống theo đúng nghĩa đen phải được gây dựng lại từ con số không.
Toàn bộ huyết mạch sinh kế, những thửa ruộng bậc thang và mảnh đất tổ tiên đã biến mất. Câu hỏi về tái định cư là một nỗi ám ảnh: họ sẽ đi về đâu? Họ không thể quay trở lại tọa độ ban đầu, cũng không thể xây dựng nhà cửa mới trên lớp trầm tích dày và bất ổn định đã trở thành những ngôi mộ vô danh của hàng xóm và thân nhân.
Đó vừa là rủi ro địa chất không thể chấp nhận được, vừa là chấn thương tâm lý khôn nguôi. Chỉ sau một đêm, nhiều thế hệ mà vị thế xã hội, uy tín và những phong cách sống khó khăn lắm mới gầy dựng được đã bị xóa sổ hoàn toàn.
Những nạn nhân bi thảm nhất là trẻ em. Tính đến đầu tháng 9, dữ liệu từ UNICEF Nepal cho thấy trong hơn 65.000 người bị ảnh hưởng khắp Rasuwa, Nuwakot, Dhading, Gorkha và Tanahun, có khoảng 22.100 trẻ em bị ảnh hưởng trực tiếp, với ít nhất 19 trường học bị phá hủy hoàn toàn, hơn 80 trường bị hư hại và khoảng 10.000 học sinh bị gián đoạn việc học.
Trận lũ đã tạo ra một bộ phận nhân khẩu học cực kỳ dễ bị tổn thương gồm những người trẻ mất nhà cửa, không có người giám hộ và chịu sang chấn, những người hiện đối mặt với nguy cơ khủng khiếp bị bóc lột, suy dinh dưỡng và buôn bán trẻ em. Việc bảo vệ các em sẽ đòi hỏi nhiều hơn là chỉ những trại cứu trợ tạm thời.
Ảnh: Sulav Shrestha
Chứng quên tập thể
Trong một thời đại lạ lùng, thay vì những lời cảnh báo về sức khỏe cộng đồng, một số địa điểm thảm họa lại biến thành một màn kịch hỗn loạn. Cả các nhà báo dòng chính lẫn những người sáng tạo nội dung độc lập chen vai thích cánh với các gia đình đang đau buồn, dí micro vào mặt những người đang khóc than bên các ngôi mộ tập thể.
Trong cuộc săn lùng tàn nhẫn những tiêu đề giật gân và lượng tương tác, phẩm giá con người cơ bản đã trở thành thiệt hại ngoài dự tính.
Câu hỏi "Bạn cảm thấy thế nào?" được gào lên trong khi ống kính máy quay phóng to vào những rãnh hào mở lộ thiên. Nỗi đau xé lòng tập thể của chúng tôi thành một chương trình phát sóng trong khi truyền thông phớt lờ những mối nguy hại vệ sinh thảm khốc đang bày ra ngay trước ống kính.
Giờ đây, một mối đe dọa thậm chí còn đen tối hơn đang rình rập. Khi chất hữu cơ phân hủy hòa lẫn với bùn sông ô nhiễm và các đường ống dẫn nước chính đứt gãy, các điều kiện cho những dịch bệnh thứ cấp đang chín muồi khắp các khu định cư ở hạ lưu.
Ảnh: Sulav Shrestha
Đối mặt với tình trạng hỗn loạn này, chúng tôi phải thành thật về mặt trí tuệ với phản ứng từ nhà nước: khi chính phủ thất bại, chúng tôi phải lên tiếng, nhưng khi họ làm được việc, chúng tôi phải ghi nhận.
Bộ trưởng Nội vụ Sudan Gurung đã đặc biệt xuất sắc ở tuyến đầu. Công tác điều phối lực lượng an ninh trên một địa hình bị chia cắt là một nhiệm vụ phi thường, và sự lãnh đạo sát sao tại thực địa của ông mang lại điểm tựa hiếm hoi về năng lực.
Hơn nữa, các tổ chức phi chính phủ địa phương, quốc tế và mạng lưới tình nguyện do người dân dẫn đầu đã huy động lực lượng một cách anh hùng, vận chuyển nhu yếu phẩm qua các điểm sạt lở để tiếp cận những thôn bản bị cô lập.
Nỗ lực cứu viện của chính phủ Nepal. Ảnh: Sulav Shrestha
Tuy nhiên, tinh thần tình nguyện có chu kỳ bán rã của nó. Những mạng lưới công dân này có thể duy trì lao động thể xác và tinh thần kiệt quệ như vậy trong bao lâu? Sự giúp đỡ của công dân không thể thay thế vĩnh viễn cho an sinh xã hội do nhà nước dẫn dắt.
Lỗ hổng lớn nhất và đáng sợ nhất của chúng tôi chính là chứng mất trí nhớ ngắn hạn khét tiếng của Nepal. Chúng tôi là một quốc gia dễ mắc phải chứng quên tập thể. Hiện tại, nỗi đau buồn là hiện hữu, nhưng một khi cú sốc ban đầu tan biến, máy quay quốc tế rời đi, và nhà nước bị phân tâm bởi cuộc khủng hoảng chính trị tiếp theo, chúng tôi sẽ quên, và sẽ bước tiếp cho đến khi thảm họa tiếp theo chắc chắn rồi lại ập xuống.
Sự thờ ơ của bản năng sinh tồn
Sự tê liệt này trước những cuộc khủng hoảng chồng chéo là tấm áo giáp tâm lý mà chúng tôi đã mang suốt nhiều năm. Tôi nhớ mình từng bị cách ly trong một căn hộ ở Patan vào hồi tháng 4-2021 khi một trận động đất xảy ra.
Khi mặt đất bắt đầu rung chuyển, tâm trí tôi bị giằng xé bởi thế tiến thoái lưỡng nan ngớ ngẩn mang đậm tính thời đại: liệu tôi nên chạy ra ngoài và mạo hiểm lây truyền COVID-19 cho hàng xóm, hay nên ở lại trong nhà và chịu rủi ro tòa nhà sụp đổ đè lên mình? Cuối cùng, sự kiệt quệ về tinh thần đã chiến thắng. Tôi quyết định thà cứ ngủ một giấc, mặc kệ tất cả.
Đó chính là mức độ chai sạn cảm xúc mà chúng ta đang đối mặt. Khi thức dậy vào sáng ngày 26-8 với tin tức về trận lũ ở Rasuwa, tôi đã không xem đó là chuyện nghiêm trọng.
Thừa nhận điều đó thật tồi tệ, nhưng ở Nepal, thảm họa thiên nhiên và biến động chính trị đã trở thành thứ âm thanh nền trong đời sống hàng ngày. Chúng tôi đã phát triển một lớp da dày chai sạn, đại diện cho thái độ thờ ơ tập thể, sinh ra thuần túy từ nhu cầu phải sinh tồn.
Chúng tôi biết tin tức đó rất nặng nề, nhưng quy mô thực sự của sự tàn phá phải mất trọn vẹn một ngày mới ngấm dần. Cuộc sống, một cách ngoan cố và kỳ lạ, vẫn tiếp diễn.
Tình trạng bất hòa nhận thức diễn ra vào ngày hôm sau ở sự kiện NDTV Anviksha, tức Diễn đàn Đối thoại Ấn Độ-Nepal. Ngay lập tức nổ ra làn sóng phản đối dữ dội, với câu hỏi làm thế nào Kathmandu có thể tổ chức các hội nghị thượng đỉnh ngoại giao cấp cao trong khi các ngôi làng đang bị xóa sổ khỏi bản đồ.
Nhưng nhìn lại, việc quy tụ các nhân vật có tầm ảnh hưởng trong cùng một khán phòng đã buộc thảm họa phải bước ra ánh đèn sân khấu quốc tế, thôi thúc nhìn nhận thảm kịch qua lăng kính khẩn cấp thực sự.
Ngay cả những cảnh báo thực sự đến được với người dân cũng bị thói quen làm cho cùn mòn. Ở một số thung lũng bị ảnh hưởng, các cảnh báo sớm qua tin nhắn SMS về nước dâng và khả năng xảy ra lũ lụt chỉ được coi như khuyến cáo gió mùa định kỳ và phần lớn bị phớt lờ.
Người dân địa phương, vốn mệt mỏi vì nhiều năm chịu đựng những báo động giả và sự cố nhỏ, trở nên miễn nhiễm với ngôn từ cảnh báo rủi ro. Giá như các cảnh báo sử dụng từ ngữ rõ ràng, dứt khoát hơn, coi mối đe dọa như một lệnh sơ tán khẩn cấp, thay vì một cảnh báo chung chung, phản ứng có lẽ đã nhanh và quyết đoán hơn.
Thay vào đó, hệ thống rơi vào cái bẫy xưa cũ nhất của quản lý thảm họa, không khác gì câu chuyện cậu bé chăn cừu.
Ảnh: Sulav Shrestha
Thói đạo đức giả về môi trường
Đương nhiên, cuộc trò chuyện tại Kathmandu và khắp giới ngoại giao đã nhanh chóng xoay quanh chủ đề công lý khí hậu. Lập luận là rất thuyết phục và có cơ sở toán học vững chắc: Nepal chỉ tạo ra lượng khí thải nhà kính toàn cầu không đáng kể, nhưng chúng tôi lại phải gánh chịu những thảm kịch bạo liệt, bất cân xứng từ biến đổi khí hậu.
Chúng tôi là một quốc gia nhỏ bé, cực kỳ dễ tổn thương, mắc kẹt bên dưới những dòng sông băng đang tan chảy nhanh chóng, và những quốc gia phát thải lớn trên toàn cầu cuối cùng phải chịu trách nhiệm về những tổn thất và thiệt hại đã xảy ra.
Thế nhưng, thật quá dễ dàng, và có lẽ là quá sớm, để đổ hoàn toàn lỗi cho thế giới công nghiệp hóa trong khi hoàn toàn phớt lờ sự đồng lõa từ chính nội bộ chúng tôi. Bản thân người dân Nepal cũng có lỗi. Trong nhiều thập kỷ, chúng tôi đã coi sự tàn phá môi trường là thiệt hại có thể chấp nhận được, không thể tránh khỏi của quá trình phát triển.
Chúng tôi đã khoét sâu các sườn đồi và làm khô cạn cảnh quan một cách có hệ thống dưới để xây nên thứ cơ sở hạ tầng chắp vá. Khắp đất nước, phát triển bằng máy ủi đã trở thành thông lệ.
Các nhà thầu địa phương, thường có mối liên hệ chính trị sâu rộng, xẻ các con đường xuyên qua các sườn dốc hiểm trở, mong manh mà không cần một đánh giá địa chất nào, làm mất ổn định ngay chính mảnh đất chúng tôi đang sống.
Ảnh: Sulav Shrestha
Sự đạo đức giả này thể hiện rõ nhất trong việc khai thác không ngừng nghỉ các ngọn đồi Chure. Dãy Chure mỏng manh đóng vai trò như miếng bọt biển sinh thái quan trọng và là rào chắn cho vùng đồng bằng phía nam.
Vậy mà trong nhiều năm, các băng nhóm nghiền đá được bảo kê đã tham gia khai thác cát và đá tảng trái phép tràn lan. Họ dùng xe tải chở dần các ngọn đồi đi theo đúng nghĩa đen.
Hoạt động khai thác không được kiểm soát này làm khô cạn các tầng nước ngầm và tước bỏ các lớp bảo vệ tự nhiên của cảnh quan, khiến cho khi mùa gió mùa ập đến, các dòng sông biến thành những dòng nước lũ cuồn cuộn hung hãn, không thể chế ngự.
Rồi còn nỗi ám ảnh cứng đầu của nhà nước với các siêu dự án như Sân bay Quốc tế Nijgadh đang được đề xuất. Các chính phủ kế tiếp nhau đã thúc đẩy câu chuyện cứu rỗi kinh tế đòi hỏi phải xóa trắng hàng triệu cây gỗ cứng bản địa trong các khu rừng nguyên sinh, cổ thụ.
Chúng tôi sẵn sàng đánh đổi các hệ thống rễ cây cổ xưa vốn giữ đất và nước ngầm gắn kết với nhau để lấy những đường băng bê tông mà chúng tôi không cần và không thể kham nổi.
Tầm nhìn thiển cận về môi trường này không chỉ giới hạn ở các vùng xa xôi hẻo lánh, bởi nó đang diễn ra ngay tại sân sau của thủ đô. Vào năm 2024, trận lũ lụt nghiêm trọng ở Godavari là hồi chuông cảnh tỉnh nhãn tiền rằng vành đai ngoại ô của thung lũng Kathmandu không hề miễn nhiễm.
Trận lũ không phải là một hiện tượng thiên nhiên kỳ dị, mà là kết quả trực tiếp của tốc độ đô thị hóa nhanh chóng làm nghẹt các dòng chảy tự nhiên, sự lấn chiếm bờ sông dữ dội, và lớp bê tông bịt kín mặt đất.
Sự tương phản giữa các tham vọng công nghệ và thực tế vật chất của chúng tôi gần như mang màu sắc phản địa đàng. Trong những tháng trước thảm họa, Nepal đã chính thức kích hoạt các trung tâm dữ liệu sẵn sàng cho công nghệ AI và công bố kế hoạch về một trung tâm điện toán AI có chủ quyền, đồng thời ca ngợi tầm nhìn trở thành cường quốc trung tâm dữ liệu khu vực.
Thế nhưng chỉ cách đó vài km, tại thung lũng Kathmandu và khắp các huyện nông thôn, các bức tường chắn, cống rãnh cơ bản và những con đường làng tiếp tục sụp đổ trước những trận mưa lớn đầu tiên của mùa gió mùa.
Ảnh: Sulav Shrestha
Con đường phía trước
Tháng 9-2025, trong khi thành phố bên dưới bốc cháy bởi biểu tình, tôi đang ngồi trong sự tĩnh lặng cao quý của một khóa thiền Vipassana ở Shivapuri. Từ những ngọn đồi, khói bốc lên từ Singha Durbar trông như một vệt đen mờ nhạt nơi đường chân trời.
Khi đó tôi đã học được rằng Vipassana là một nghịch lý: tàn nhẫn khôn cùng, nhưng cũng bao dung vô hạn. Nó dạy cho chúng ta sự thật trần trụi về Anicca, nguyên lý của sự vô thường. Các hệ thống chính trị, cấu trúc quyền lực, khủng hoảng quốc gia và cả những xáo động nội tâm của chính chúng ta thảy đều là tạm bợ.
Năm ngoái, chúng tôi đòi hỏi một kỷ nguyên chính trị mới, tin rằng việc lật đổ các nhà lãnh đạo tham nhũng sẽ ngay lập tức thanh lọc đất nước khỏi sự mục ruỗng sâu xa hơn. Nhưng tháng 8 này, đứng giữa đống đổ nát của Rasuwa và nỗi đau xé lòng tại Bệnh viện Đại học Y, một sự thật khắc nghiệt hơn đã lộ diện.
Cơn giận dữ và nỗi sợ hãi mà chúng tôi nhìn thấy trên đường phố và trong các thung lũng ngập lụt phản chiếu những chấn thương chưa được giải quyết mà chúng tôi mang bên trong mình. Người Nepal mang theo nỗi sang chấn liên thế hệ to lớn, một lịch sử dân tộc được đánh dấu bởi hàng loạt những đứt gãy vốn đã trở thành những dấu mốc của từng cá nhân.
Dù đó là bạo lực âm ỉ của tham nhũng chính trị hay sự bạo liệt đột ngột của một vụ sập sông băng, gốc rễ của sự tổn thương của chúng tôi là như nhau: sự từ chối mang tính hệ thống trong việc chuẩn bị, quan tâm và hành động trước khi thảm họa ập đến.
Chính phủ mới đã học được rằng việc kế thừa một hệ thống đổ vỡ khó hơn vô hạn so với việc đập phá nó. Và với tư cách là những công dân, chúng tôi đang học được rằng sự sống còn của chúng tôi phụ thuộc vào việc rũ bỏ chính sự thờ ơ từng bảo vệ mình.
Chúng tôi không thể tiếp tục ngủ vùi qua các trận động đất. Chúng tôi không thể tiếp tục nhìn vào một dòng sông ngập lụt và gọi đó là điều bình thường.
Chúng tôi cần một bản kế hoạch hành động cụ thể: một nỗ lực tập thể thống nhất trên toàn chính phủ, sự minh bạch tài chính triệt để trong các quỹ cứu trợ thảm họa, phổ cập hiểu biết về khí hậu từ cấp cơ sở tại mọi trường học vùng núi, và sự thức tỉnh tuyệt đối về ý thức công dân và môi trường trong mọi người.
Chúng tôi phải bồi dưỡng tinh thần khởi nghiệp nông thôn bền vững, tạo công ăn việc làm tại địa phương để giữ chân thanh niên, và thể chế hóa hoạt động tư vấn tâm lý để chữa lành một xã hội đang rạn nứt sâu sắc.
Con đường chữa lành cho Nepal đòi hỏi chúng tôi phải ngừng đẩy nỗi đau của mình ra bên ngoài. Chúng tôi phải buộc các quốc gia phát thải toàn cầu chịu trách nhiệm, đúng vậy, nhưng chúng tôi cũng phải buộc các bộ trưởng, các nhà thầu và chính bản thân chúng tôi phải chịu trách nhiệm.
Thay đổi không thể đến từ sự hỗn loạn, vì nó đòi hỏi một nỗ lực có ý thức mà chúng tôi phải thực hiện vào chính thời điểm chúng tôi kiệt sức nhất. Con đường phía trước không chỉ đi qua các đường phố, hay qua các thung lũng ngập lụt, mà là hướng vào bên trong, đi vào đống đổ nát của chính chúng tôi.
