Rải rác khắp nơi trên mặt đất (Nguyễn Thị Ái Tiên dịch, NXB Phụ Nữ, 2026) - Ảnh: NXBCC
Mọi ranh giới (cả những ranh giới tưởng chừng cố kết, bất di bất dịch như "quốc gia") cũng mờ nhòa, nhập nhằng.
Ở đó, quốc tịch, căn cước gần như không còn tồn tại hay không thể truy tầm được. Tựa hồ một thảm họa khủng khiếp đã xô qua địa cầu, hất tung mọi thứ, trộn lẫn tất cả lại rồi ném tứ tung khắp đông tây nam bắc.
Không tiếng nói chung
Con người trong thế giới hậu tận thế đánh mất trú xứ, chỉ còn ký ức về một mảnh quê hương hư hư thật thật. Trong thế giới đó, ngôn ngữ trở thành thứ duy nhất nhắc nhở mình thuộc về đâu.
Tawada từng đề cập đến chủ đề tương tự trong vở kịch Tháp Babel của các loài vật, lấy bối cảnh sau một trận đại hồng thủy, các con vật chó, mèo, sóc, gấu nói chuyện với nhau. Nơi mà một con sóc nhận định: "Loài người từ sau thế kỷ 21 tất cả đều trở thành nô lệ" (Ái Tiên dịch).
Con người trong Rải rác khắp nơi trên mặt đất dường như cũng là một dạng nô lệ xoay theo cỗ máy đời. Thứ vẫn vận hành liên tục dẫu con người đang chịu đựng điều gì đi nữa.
Ngôn ngữ không chỉ giúp kết nối con người mà định hình bản sắc cá nhân, tái dựng văn hóa và ký ức. Ngôn ngữ còn là sức mạnh đè nặng lên tâm hồn con người, trói buộc con người vào cộng đồng. Nhưng cộng đồng đó lại là một tập hợp dị kỳ, rời rạc.
Trong Rải rác khắp nơi trên mặt đất, một nhân vật muốn đạt đến trạng thái tự do cá nhân đã sáng tạo loại ngôn ngữ riêng. Trong khi một nhân vật khác, khước từ chuyện ngôn ngữ phải gắn với tiếng nói, đã lựa chọn cái ngôn ngữ của lặng im nhưng vẫn khiến người khác hiểu mình.
Lạc mất mình
Việc sáng tác bằng hai ngôn ngữ cho phép Tawada được phát ngôn như một phần của nền văn hóa đa dạng và ngày càng hướng đến câu chuyện toàn cầu hóa.
Ngôn ngữ là đối tượng Tawada muốn khám phá, chơi đùa. Ở Hiến đăng sứ, đó là phép chơi chữ dựa trên sự đồng/gần âm của từ. Ở Rải rác khắp nơi trên mặt đất, ngôn ngữ trở thành di sản cơ hồ duy nhất mà một người có thể nắm giữ sau những cơn biến thiên của thời đại.
Tawada ném độc giả vào một thế giới đã được định đoạt. Con người sống trong đó không chút băn khoăn về chuyện đã xảy ra. Ta cũng không biết cái "thảm họa" đã đẩy nhân loại ra khỏi cái đời sống thường hằng đó là gì.
Toàn cầu hóa, một khẩu hiệu được treo trên môi các công dân thế giới suốt nhiều năm nay, trong tiểu thuyết này chẳng khác gì một thế giới hậu thảm họa.
Thứ thảm họa mà thậm chí con người không nhận ra. Không có khả năng vãn hồi lại đời sống vốn có. Một thảm họa diễn ra từ tốn, chậm chạp ăn mòn những ranh giới, những đặc tính. Đến một lúc nào đó, con người chỉ còn hiện hữu như một ký hiệu trên bức tranh toàn cầu hóa ấy.
Cái tài tình của Tawada chính ở chỗ trình bày một vấn đề hệ trọng và phức tạp bằng một bút pháp phớt tỉnh. Cái thế giới tồn tại lộn xộn một cách hiển nhiên đó chẳng khác nào tấm gương cong trong ngôi nhà cười, phản chiếu chính nhân gian mà chúng ta đang sống.
Tawada khai thác những tình huống nghịch dị, bà thấy ở đó những chuyện bi hài cười ra nước mắt.
Trong Hiến đăng sứ, thế giới dù thoạt trông có vẻ đang chết dần, nó vẫn tiếp tục vận động và trên hết là tiếp tục hy vọng. Bởi vì còn những đứa trẻ "vô danh" yểu mệnh nhưng vẫn tự tin nó đang mang trong mình cả thế gian, mang trong mình mầm sống dù mong manh.
Nhân loại trong Rải rác khắp nơi trên mặt đất đang khủng hoảng nhân dạng và căn tính, nhưng những con người trong đó vẫn không ngừng khám phá các khả năng của ngôn ngữ, nghĩa là khám phá cả khả năng tồn tại. Họ vẫn đăng trình để tìm lại từng mảnh vỡ của nhân loại.
Tiểu thuyết Rải rác khắp nơi trên mặt đất sinh ra dưới bóng cây huyền thoại của ngụ ngôn tháp Babel. Nó là một câu chuyện về sáng thế hay đúng hơn: tái tạo thế giới. Tận thế đã diễn ra, con người không tuyệt diệt, họ thậm chí không biết mình đang sống trong buổi tận thế.
Nó là một câu chuyện con người đi tìm con người. Giữa một nhân loại toàn cầu hóa. Giữa cảnh con người bị đọa lạc phải lang thang, rải rác khắp nơi trên mặt đất.
Tawada Yoko
Tawada Yoko sinh ở Nhật, hiện sống ở Đức. Bà viết bằng cả hai ngôn ngữ Đức - Nhật, xê dịch giữa hai nền văn hóa Đông - Tây. Trong tác phẩm của bà, độc giả dễ nhận ra một cảm thức lưu lạc. Tiểu thuyết Rải rác khắp nơi trên mặt đất càng cho thấy rõ ràng hơn thứ cảm thức này.
Tawada Yoko từng được độc giả Việt Nam biết tới qua cuốn tiểu thuyết Mắt trần. Những năm gần đây, tác phẩm của bà được dịch và giới thiệu nhiều ở Việt Nam như: Hiến đăng sứ, Chàng chó, Hạc trắng xòe cánh. Qua từng tác phẩm, độc giả Việt Nam dần hình dung được văn nghiệp của một trong những tác giả đương đại xuất sắc của Nhật cũng như thế giới.
