Thạc sĩ Đặng Huỳnh Thảo Vi chia sẻ câu chuyện phim ngắn AI - Ảnh: HOÀNG LÊ
Hội thảo do Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức, diễn ra ngày 30-9, quy tụ các giáo sư, học giả, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên đến từ nhiều trường đại học trong và ngoài nước cùng chuyên gia quốc tế.
Từ văn học, điện ảnh đến nghệ thuật, nhiều tham luận tập trung phân tích cách AI đang làm thay đổi quá trình sáng tác, sản xuất, nghiên cứu và tiếp nhận tác phẩm.
Khi AI trở thành "người kể chuyện"
Những bộ phim ngắn AI đang tạo nên những tranh luận trên diễn đàn thì nay cũng được mổ xẻ trong hội thảo.
Nguyễn Thành Tài - Trường đại học Đà Lạt - trình bày tham luận Truyện kể và AI tạo sinh: Những động lực cho hình thành tự sự học trí tuệ nhân tạo cho rằng trước đây AI và máy móc chủ yếu xuất hiện trong văn học, điện ảnh như những đề tài của các tác phẩm khoa học viễn tưởng, nhưng nay AI ngày càng tham gia trực tiếp vào quá trình tạo lập văn bản, truyện kể và các sản phẩm nghệ thuật.
Từ chỗ chỉ "kể chuyện về AI", con người đang bước vào giai đoạn "AI cùng kể chuyện", kéo theo hàng loạt câu hỏi mới đối với lý thuyết tự sự.
Nguyễn Thành Tài cho biết nhóm nghiên cứu nhận diện bốn nền tảng thúc đẩy sự giao thoa giữa tự sự học và AI, gồm nền tảng nhận thức, phương pháp, lý luận hậu kinh điển và văn hóa.
Theo đó, câu hỏi trọng tâm không còn đơn thuần là có chấp nhận tác phẩm do AI tạo ra hay không, mà là AI đang can thiệp vào quá trình kể chuyện như thế nào, ở mức độ nào và tự sự học cần xây dựng những công cụ lý thuyết ra sao để thích ứng với sự thay đổi này.
Một tham luận khác của Đặng Huỳnh Thảo Vi, giảng viên Trường đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM, tập trung vào cấu trúc tự sự của micro-drama - dòng phim ngắn màn hình dọc đang phát triển mạnh trên các nền tảng mạng xã hội.
Nghiên cứu đề xuất xem mỗi tập micro-drama như một chuỗi "vòng chuyện nhỏ" (micro-stories). Nếu một bộ phim điện ảnh truyền thống có khoảng 8-15 nhịp, một bộ micro-drama dài 60-70 tập có thể tương ứng với 60-70 nhịp phim.
Dữ liệu về hành vi người xem trên các nền tảng số cũng có thể trở thành cơ sở để nhà sản xuất điều chỉnh nội dung.
Tham luận đề cập sự gia tăng nhanh chóng của các sản phẩm phim sử dụng AI tại Trung Quốc. Trong sáu tháng đầu năm đã có 430.000 bộ phim AI được tạo ra tại Trung Quốc, gấp 13 lần tổng sản lượng phim năm 2025.
Hội thảo quốc tế Văn học, nghệ thuật châu Á trong bối cảnh số hóa đề cập nhiều đến trí tuệ nhân tạo - Ảnh: HOÀNG LÊ
Phim AI lộ rõ khoảng trống pháp lý
Tham luận của Nguyễn Thành Nhân - Đại học Văn Lang - nói về khung pháp lý đối với AI trong sản xuất phim điện ảnh tại Trung Quốc và những khuyến nghị chính sách cho Việt Nam, đồng thời đặt vấn đề về mức độ can thiệp ngày càng sâu của AI vào ngành công nghiệp điện ảnh.
AI hiện có thể tham gia ở nhiều công đoạn, từ sản xuất đến hậu kỳ; trong khi ở tiền kỳ và phát hành cũng bắt đầu xuất hiện những ứng dụng công nghệ này. Sự phát triển nhanh chóng đó kéo theo những tranh luận về bản quyền, quyền hình ảnh và trách nhiệm của nhà sản xuất.
Tại Trung Quốc, các quy định về AI tạo sinh được ban hành từ tháng 8-2023, với những yêu cầu liên quan đến đăng ký, đánh giá an ninh, dữ liệu và nội dung đầu vào, cũng như việc công khai sử dụng AI.
Một điểm đáng chú ý là yêu cầu minh bạch với khán giả. Những sản phẩm có sử dụng AI phải được gắn nhãn để người xem nhận biết, qua đó góp phần xác định trách nhiệm của nhà sản xuất và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.
Tham luận cũng chỉ ra những rủi ro liên quan đến quyền hình ảnh và bản quyền. Một số trường hợp tại Trung Quốc cho thấy việc sử dụng AI để thay thế hình ảnh diễn viên đã dẫn đến tranh chấp và phản ứng từ công chúng.
Tại hội thảo, phim Chốt đơn nhắc đến như một ví dụ phân tích những vấn đề phát sinh khi AI được sử dụng nhằm thay thế hình ảnh diễn viên.
Hai bộ phim Việt có yếu tố AI được nhắc trong hội thảo - Ảnh: HOÀNG LÊ
Bài phát biểu cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động kiểm duyệt, phân loại và phổ biến phim khi AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình sản xuất.
"Trung Quốc hình thành hệ thống quản lý, Việt Nam cần bổ sung các quy định trong việc quản lý AI, từ đó tạo ra môi trường sản xuất phim điện ảnh lành mạnh và minh bạch hơn", Nguyễn Thành Nhân chia sẻ.
29 tham luận nói về công nghệ số
Hội thảo quốc tế "Văn học, nghệ thuật châu Á trong bối cảnh số hóa" được tổ chức như một diễn đàn học thuật, tạo cơ hội để các nhà nghiên cứu, giảng viên và những người quan tâm trao đổi kết quả nghiên cứu, phương pháp tiếp cận và những hướng gợi mở mới.
Bên cạnh phim AI, 29 tham luận được trình bày trong hội thảo cho thấy công nghệ số đang làm thay đổi nhiều khâu của đời sống văn học, nghệ thuật, từ sáng tác, lưu trữ, dịch thuật, nghiên cứu, giảng dạy đến phổ biến và tiếp nhận tác phẩm.
Đồng thời những công nghệ mới cũng mở ra phương thức tiếp cận khác đối với văn học nghệ thuật và các mối quan hệ liên văn hóa.
Ban tổ chức nhận được 87 bài tham luận từ các nhà nghiên cứu trong và ngoài Việt Nam, trong đó có 16 bài bằng các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Việt. Sau quá trình thẩm định, 51 bài tham luận được chấp nhận.
Tiến sĩ Lê Hoàng Dũng, Phó hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, phát biểu trong hội thảo - Ảnh: HOÀNG LÊ
Tiến sĩ Lê Hoàng Dũng, Phó hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, chia sẻ sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là AI, đang tác động sâu rộng đến hoạt động sáng tác, giảng dạy và nghiên cứu văn học, nghệ thuật.
Bên cạnh những cơ hội, công nghệ mới cũng đặt ra nhiều câu hỏi về giá trị và vai trò của con người trong sáng tạo nghệ thuật, nhất là khi ngày càng xuất hiện các tác phẩm do AI tạo ra.
Theo ông, thách thức đặt ra không chỉ là nhận diện những thay đổi mà còn tìm kiếm giải pháp để phát huy và gìn giữ các giá trị của văn hóa, văn học, nghệ thuật trong bối cảnh mới.
Đây là nhiệm vụ đòi hỏi sự phối hợp giữa các trường đại học, nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế, qua đó hình thành những mạng lưới, sáng kiến và phương thức nghiên cứu mới.
