Nhà văn, đạo diễn Xuân Phượng tại buổi ra mắt hồi ký Chân cứng đá mềm - Ảnh: M.NGUYỆT
Sáng 29-5, tại Hội Nhà văn Việt Nam (TP.HCM) diễn ra buổi giao lưu ra mắt hồi ký Chân cứng đá mềm của nhà văn, đạo diễn Xuân Phượng.
Đây là cuốn hồi ký thứ ba của bà, tiếp nối hai tác phẩm trước là Gánh gánh... gồng gồng... và Khắc đi... khắc đến. Bộ ba hồi ký được xem như bức chân dung toàn diện về một phụ nữ đã đi qua nhiều vai trò: bác sĩ, phóng viên chiến trường, đạo diễn phim tài liệu, nhà văn và người hoạt động văn hóa.
Nhạc sĩ Trần Tiến vượt đường xa đến dự vì muốn bà Xuân Phượng bất ngờ
Một trong những khoảnh khắc được nhiều người chú ý là phần chia sẻ của nhạc sĩ Trần Tiến.
Với lối nói dí dỏm quen thuộc, ông mở đầu bằng câu chuyện mình không nhận được lời mời chính thức từ tác giả: "Chị Phượng thì không mời tôi, không phải vì chị không yêu tôi đâu. Chắc chị nghĩ tội nghiệp nó, vừa mới làm đêm, 80 tuổi rồi, không còn sức nữa".
Nhạc sĩ kể ông xuất phát từ Vũng Tàu từ 6h sáng để đến dự buổi giao lưu: "Tôi đi từ Vũng Tàu đến đây, bụng đói, lại sợ lạnh. Nhưng điều đầu tiên là để cho chị vui và bất ngờ".
Nhạc sĩ Trần Tiến ca tặng bài Thôi kệ - Video: M.NGUYỆT
Theo nhạc sĩ Trần Tiến, lý do thứ hai khiến ông có mặt là vì muốn gặp lại những gương mặt văn nghệ sĩ thân quen như nghệ sĩ Kim Cương, nhà thơ Nguyễn Duy cùng nhiều bạn bè lâu năm.
Sau khi đọc Chân cứng đá mềm, nhạc sĩ cho biết ông đặc biệt ấn tượng với chính nhan đề cuốn sách: "Chân cứng đá mềm. Vậy thì mình phải cố được như thế. Chân mình bây giờ vẫn mềm lắm, đá vẫn còn cứng lắm...".
Từ việc biết Xuân Phượng là người Huế, Trần Tiến liên tưởng đến người bạn thân là cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và nhắc lại triết lý sống "thôi kệ" mà ông từng nghe từ người nhạc sĩ tài hoa này.
"Chắc bị những trận bom ở Vĩnh Linh làm cho 'lẫn' rồi"
Trong phần giao lưu, đạo diễn Xuân Phượng xúc động cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã đồng hành cùng bà trong suốt chặng đường dài.
Nhắc lại quyết định thay đổi cuộc đời năm 1967, bà kể nhiều người từng hỏi vì sao đang có công việc ổn định tại Hà Nội, làm bác sĩ trong ngành ngoại giao, lại lựa chọn trở thành phóng viên chiến trường.
"Khi ấy tôi là bác sĩ, làm việc trong ngành ngoại giao. Nhiều bạn bè nói rằng chắc tôi bị những trận bom ở Vĩnh Linh làm cho "lẫn" rồi, bởi không ai tin một người phụ nữ lại có thể dấn thân như vậy", bà kể.
Ở tuổi 97, bà Xuân Phượng kể lại những ký ức chiến tranh và hành trình làm nghề của mình - Ảnh: M.N.
Nhưng chính những trải nghiệm ở chiến trường, những lần chứng kiến sự kiên cường của người dân Vĩnh Linh giữa bom đạn đã thôi thúc bà thay đổi cuộc đời.
"Tôi luôn tự hỏi: Làm sao có thể đứng trước họ? Làm sao có thể chia sẻ được những gì họ đã trải qua? Chính những câu hỏi ấy đã thôi thúc tôi thay đổi cuộc đời mình", Xuân Phượng nói.
Bà cũng dành phần lớn thời gian để nhắc đến gia đình - những người đã ủng hộ bà trong lựa chọn khó khăn ấy. Đạo diễn Xuân Phượng kể rằng khi còn nhỏ, người con trai tên Phước từng động viên bằng một câu nói bà nhớ suốt đời: "Miễn là má làm được điều má mong muốn cho cuộc đời mình".
"Nếu không có sự đồng lòng của các con, của chồng tôi, tôi không thể nào đủ mạnh mẽ để bước vào con đường ấy", bà chia sẻ.
Cánh diều trên bìa sách là biểu tượng của tự do và khát vọng sống
Bà Xuân Phượng thấy tiếc là có nhiều bạn gọi điện hỏi: "Tại sao Chân cứng đá mềm lại có hai cánh diều trên bìa?".
Theo bà, đó không phải chi tiết trang trí đơn thuần, mà là biểu tượng gắn với những trải nghiệm bà từng chứng kiến trong chiến tranh và cũng là hình ảnh về khát vọng sống của con người Việt Nam.
Bà nhắc đến những lớp học trong địa đạo, những con người sống dưới lòng đất vẫn kiên trì học tập, lao động và chiến đấu giữa bom đạn: "Ít có nơi nào mà trẻ em phải học dưới lòng đất, đi học trong bom đạn. Có những em bé cầm đèn dầu đi trong địa đạo để đến lớp học".
Đạo diễn Xuân Phượng cho biết từng có người nước ngoài hỏi vì sao đoàn phim lại quay cảnh một lớp học dưới địa đạo. Với bà, đó chính là minh chứng rõ nhất cho sức sống của con người Việt Nam.
Hình ảnh hai cánh diều trên bìa Chân cứng đá mềm tượng trưng cho tự do, ước mơ và khát vọng sống - Ảnh: Tiki
"Giữa chiến tranh, giữa bom đạn, giữa nỗi sợ hãi và cái chết luôn cận kề, người ta vẫn đi học, vẫn theo đuổi tri thức. Đó là cách người Việt Nam khẳng định rằng mình sẽ không đầu hàng", bà kể.
Nữ đạo diễn cũng nhớ lại những con người bà từng gặp trong chiến tranh, từ người dân sống trong địa đạo đến những bà mẹ sinh con giữa rừng sâu và bom đạn:
"Tất cả những điều đó cho tôi thấy một điều: bóng tối không thể đè bẹp được ý chí sống của con người".
Với đạo diễn Xuân Phượng, cánh diều tượng trưng cho tự do, cho ước mơ và khát vọng vươn lên: "Tôi xem cánh diều trên bìa sách là cánh diều của mơ ước. Ước mơ được sống tự do, được sống đàng hoàng và giữ được phẩm giá của mình trong mọi hoàn cảnh".
Đánh giá về tác phẩm, nhà phê bình văn học Bùi Thanh Truyền cho rằng Chân cứng đá mềm cho thấy rõ chân dung một Xuân Phượng "tha thiết với cuộc sống, với đất nước, với con người".
Trong khi đó nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học Trần Đình Ba nhìn nhận bộ ba hồi ký của Xuân Phượng là một "giá trị di sản", bởi không chỉ kể câu chuyện đời tư mà còn phản chiếu lịch sử, văn hóa và những biến động lớn của đất nước qua nhiều giai đoạn.
