Ngành xuất bản toàn cầu: Sức sống bền bỉ trong thời đại số

Bất chấp những hoài nghi về sự thoái trào của văn hóa đọc trong thời đại mạng xã hội lên ngôi, Hội chợ sách quốc tế Frankfurt năm 2026 tiếp tục chứng minh sức sống mãnh liệt của ngành công nghiệp xuất bản, một ngành đã đồng hành cùng nền văn minh nhân loại suốt nhiều thế kỷ.

Diễn ra từ ngày 7 đến 10-10-2026, sự kiện quy tụ hơn 4.000 đơn vị triển lãm từ khắp nơi trên thế giới, đồng thời dự kiến đón khoảng 235.000 lượt khách trong suốt bốn ngày diễn ra hội chợ.

Năm nay, Việt Nam cũng góp mặt tại hội chợ sách với các hoạt động giới thiệu sách, quảng bá văn hóa Việt và mở rộng kết nối với ngành xuất bản quốc tế.

Theo ban tổ chức, trong hai ngày đầu tiên dành cho giới chuyên môn, lượng khách duy trì ở mức cao tương đương năm trước, với 65.000 người trong ngành xuất bản đến từ 130 quốc gia.

Ngành xuất bản toàn cầu: Sức sống bền bỉ trong thời đại số - Ảnh 2.

Ngành xuất bản qua những con số

Sức sống của ngành xuất bản không chỉ thể hiện qua không khí sôi động tại các hội chợ sách, mà còn được phản ánh qua những con số doanh thu từ các thị trường trọng điểm trên thế giới.

Theo phân tích dữ liệu ngành xuất bản toàn cầu năm 2026 của IBISWorld, quy mô thị trường xuất bản sách thế giới ước đạt 125,7 tỉ USD.

Các nhà xuất bản sách trên toàn cầu vẫn duy trì lợi nhuận ổn định trong bối cảnh thị trường chững lại, nhờ việc tăng giá bán và phát triển các định dạng sách nói bù đắp cho nhu cầu mua sách in sụt giảm đi tại các thị trường đã phát triển.

Theo Hiệp hội các nhà xuất bản Anh (Publishers Association), doanh thu ngành xuất bản Anh tăng lên 7,4 tỉ bảng Anh (9,7 tỉ USD) trong năm 2025. Mức doanh thu kỷ lục này cho thấy xuất bản là một trong những ngành công nghiệp sáng tạo có kết quả kinh doanh tốt nhất tại Anh.

Nhu cầu ngày càng tăng đối với sách nói kỹ thuật số, cùng với doanh số ổn định của sách văn học và sách thiếu nhi, là những yếu tố chính thúc đẩy tăng trưởng ngành xuất bản trong năm 2025 tại Anh.

Thị trường sách nói tăng trưởng 10% trong năm 2025, đưa doanh thu từ sách nói lên mức chiếm 10% thị trường xuất bản phục vụ độc giả phổ thông.

Mặc dù thị trường xuất bản trong nước của Anh nhìn chung tăng trưởng, các số liệu cho thấy thương mại quốc tế đóng vai trò quan trọng đối với ngành này.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sách tăng 4%. Mỹ, Úc và Đức là những thị trường lớn nhất của sách Anh các thể loại học thuật, giáo dục và sách cho độc giả phổ thông.

Trong khi đó tại Mỹ, doanh thu ngành xuất bản nước này đạt 33,4 tỉ USD trong năm 2025, tăng 2,5% so với năm 2024. Trái với năm 2024, khi số lượng sách bán ra giảm, lượng sách tiêu thụ trong năm 2025 tăng nhẹ 0,4%, lên 3,15 tỉ cuốn, theo tạp chí Publishers Weekly (Mỹ).

Xét riêng mảng sách thương mại (nhóm sách phục vụ nhu cầu đọc phổ thông) doanh thu đã tăng 2,7% lên mức 21,7 tỉ USD. Trong đó mảng sách tôn giáo dẫn đầu đà tăng với mức tăng trưởng 9,3%, đạt 2,2 tỉ USD; theo sau là sách văn học hư cấu dành cho người lớn, tăng 3,9%, đạt 7,1 tỉ USD, và phi hư cấu tăng 1,6%, đạt 6 tỉ USD.

Nhìn lại giai đoạn 5 năm từ 2021 đến 2025, doanh thu sách thương mại tại Mỹ đã tăng trưởng ấn tượng 17%, theo Hiệp hội các nhà xuất bản Mỹ (AAP).

Những con số biết nói từ hai thị trường lớn này chứng minh rằng ngành xuất bản không hề suy tàn. Trái lại, đây là một ngành công nghiệp văn hóa kiên cường, năng động và sở hữu khả năng thích ứng tuyệt vời.

Ngành xuất bản toàn cầu: Sức sống bền bỉ trong thời đại số - Ảnh 3.

Vì sao ngành xuất bản và sách vẫn tồn tại?

Giữa một thế giới ngập tràn màn hình phát sáng, video ngắn và các dòng tin tức cuộn vô tận, tại sao con người vẫn tìm về với những trang sách? Câu trả lời nằm ở những lợi ích sinh học, nhận thức, tâm lý và văn hóa mà không một phương tiện truyền thông nào có thể thay thế.

Tháng 9 năm nay, tạp chí Time (Mỹ) trích dẫn các nghiên cứu cho thấy việc đọc sách vì sở thích, tức là dành thời gian ngồi đọc và tập trung vào một cuốn sách mà mình thực sự mong muốn khám phá, có thể mang lại những tác động đáng kể đối với sức khỏe não bộ và trạng thái hạnh phúc.

Theo Barbara Sahakian - giáo sư danh dự ngành tâm lý học thần kinh lâm sàng tại Đại học Cambridge, Anh, khi đọc tiểu thuyết, đặc biệt là những câu chuyện có nhiều nội dung về các mối quan hệ xã hội, những vùng não liên quan đến nhận thức xã hội sẽ được kích hoạt.

Giáo sư Barbara cũng nói rằng việc đọc sách có tác động tích cực ngay từ khi còn nhỏ. Trong một nghiên cứu trên khoảng 10.000 trẻ em tại Mỹ, bà và các cộng sự nhận thấy những trẻ bắt đầu đọc sách vì sở thích từ sớm có khả năng thích nghi tốt hơn khi lớn lên, bất kể hoàn cảnh kinh tế - xã hội của gia đình.

"Các em có khả năng nhận thức tốt hơn, ít có biểu hiện của các vấn đề sức khỏe tâm thần hơn và khả năng tập trung tốt hơn", bà cho biết. Những trẻ này cũng dành ít thời gian sử dụng thiết bị có màn hình hơn, ngủ lâu hơn và đạt kết quả học tập tốt hơn.

Ngành xuất bản toàn cầu: Sức sống bền bỉ trong thời đại số - Ảnh 4.

Các khảo sát cũng cho thấy việc đọc sách có thể giúp giảm căng thẳng. "Tác dụng giảm căng thẳng dường như xuất hiện rất nhanh", giáo sư Barbara Sahakian nói.

"Khi bạn hoàn toàn đắm chìm vào một cuốn sách, tâm trí và sự chú ý của bạn tập trung vào việc đọc và nội dung cuốn sách. Điều đó giúp bạn tạm rời sự chú ý khỏi những điều khác. Bạn không còn mãi suy nghĩ luẩn quẩn về những vấn đề mình đang gặp phải... bạn quên đi tất cả những điều đó. Ở khía cạnh này, việc đọc sách có phần giống với thực hành chánh niệm, bởi sự chú ý được tập trung cao độ", bà giải thích.

Một trong những hướng nghiên cứu khiến Barbara Sahakian hào hứng nhất là thói quen đọc sách ở người cao tuổi. Bà đề cập đến một nghiên cứu tại Đài Loan theo dõi những người trên 64 tuổi trong 14 năm.

"Những người chỉ đọc sách mỗi tuần một lần cũng có nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn đáng kể trong suốt 14 năm theo dõi. Điều quan trọng là kết quả này không liên quan đến trình độ học vấn", bà nói.

"Điều tuyệt vời ở việc đọc sách là bạn có thể nhận được những lợi ích này bất kể hoàn cảnh kinh tế - xã hội hay trình độ học vấn. Đọc sách giúp cải thiện sức khỏe não bộ, khả năng nhận thức và trạng thái hạnh phúc của bạn", bà nhấn mạnh.

Chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ) cũng đồng tình rằng đọc sách giúp tăng cường sức khỏe não bộ.

Hoạt động đọc sách kích hoạt nhiều vùng não và theo thời gian, có thể làm thay đổi cấu trúc não bộ. Một nghiên cứu năm 2020 cho thấy lượng chất xám tăng lên ở vùng vỏ não thái dương trên bên trái có liên quan đến khả năng đọc tốt hơn ở trẻ em.

Cũng theo Healthline, đọc sách còn giúp người ta tăng khả năng thấu cảm.

Một nghiên cứu được công bố năm 2017 cho thấy những người đọc tiểu thuyết văn học có khả năng thấu hiểu cảm xúc và niềm tin của người khác tốt hơn. Các nhà nghiên cứu gọi khả năng này là "thuyết tâm trí" (theory of mind), một bộ kỹ năng thiết yếu để xây dựng, duy trì và ứng xử trong các mối quan hệ xã hội.

Ngành xuất bản toàn cầu: Sức sống bền bỉ trong thời đại số - Ảnh 5.

Tương lai ngành xuất bản thời đại số

Khi đối diện với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, thiết bị di động và môi trường kỹ thuật số, nhiều người lo ngại sách in sẽ bị "khai tử".

Nhưng thực tế và các phân tích học thuật từ Đại học Plymouth (Anh) cho thấy: Thay vì cho rằng sách đang đi đến hồi kết và xem các phương tiện truyền thông mới là mối đe dọa, sẽ hợp lý hơn nếu nhìn nhận chúng như bước tiếp theo trong một chuỗi dài những chuyển đổi.

Đó là một bước nữa trong quá trình phát triển của chữ viết và ngành xuất bản, từ những tấm bảng gỗ đến các cuộn giấy cói, từ giấy da đến sách đóng quyển bằng giấy, rồi từ kỹ thuật in khắc gỗ và in xếp chữ đến công nghệ in thạch bản offset.

Tương lai ngành sách trong kỷ nguyên số đang được định hình bởi những chuyển dịch chiến lược then chốt, trong đó phải kể đến sự cộng sinh hài hòa giữa sách in và các định dạng kỹ thuật số.

Sách in giữ vững vị thế như một tạo tác thẩm mỹ độc bản.

"Tôi nghĩ bản thân cuốn sách là một vật thể hữu hình có sức hấp dẫn rất lớn. Các nhà xuất bản đang tạo ra những cuốn sách đẹp đến ngỡ ngàng. Người yêu sách thích lưu giữ những cuốn mình đã đọc. Sách còn được dùng để trang trí nhà cửa và sưu tầm", Meryl Halls, Giám đốc điều hành Hiệp hội Các nhà bán sách Vương quốc Anh (Booksellers Association UK), nói.

Trong khi đó người ta mua sách điện tử (e-book) vì giá thường thấp hơn sách in, tính tiện lợi, dễ mang theo, tiết kiệm không gian lưu trữ, cho phép mang theo hàng trăm cuốn sách trong một thiết bị, có thể tìm kiếm từ khóa bằng công cụ điện tử, rất hữu ích cho việc nghiên cứu…

Ngoài ra với những người có vấn đề về thị lực hoặc mắc chứng khó đọc, thì khả năng điều chỉnh cỡ chữ của sách điện tử giúp việc đọc trở nên dễ dàng hơn, từ đó mang lại trải nghiệm thú vị hơn.

Còn sách nói (audiobooks) vẫn tiếp tục duy trì vị thế là một trụ cột khi mở rộng cánh cửa tiếp cận văn học cho những người bận rộn trên đường đi làm hay làm việc nhà, đồng thời xóa nhòa ranh giới giữa đọc sách, nghe podcast và radio.

"Vấn đề không nằm ở việc mắt bạn di chuyển qua từng dòng chữ trên trang giấy, mà ở việc bạn xử lý những điều khác biệt, những thử thách và những điều mới mẻ", Nick Buttrick, phó giáo sư tâm lý học xã hội tại Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ), nói về audiobook trong một bài viết trên National Geographic hồi tháng 1 năm nay.

"Sách nói cho phép mọi người kết hợp việc nghe kể chuyện với vận động, chẳng hạn như đi bộ hoặc tập thể dục. Sự kết hợp này có thể mang lại thêm lợi ích cho sức khỏe, đồng thời giúp ghi nhớ nội dung tốt hơn", Zoe Shaw, nhà trị liệu tâm lý tại Los Angeles, chuyên nghiên cứu về việc đọc sách và tuổi thọ, nói thêm.

Một trong những vấn đề về tương lai ngành xuất bản mà nhiều người quan tâm là trí tuệ nhân tạo (AI) và sức ảnh hưởng của nó.

Trong bài viết đăng trên Publishing Perspectives tháng 12 năm ngoái, tác giả Talita Facchini cho rằng nếu những năm trước, các cuộc tranh luận về AI chủ yếu xoay quanh những dự đoán và giả định, thì năm 2025 đánh dấu sự chuyển dịch sang những câu hỏi thực tế hơn, và không ít trong số đó gây tranh cãi.

AI thực sự được sử dụng đến mức nào trong quy trình xuất bản? Đâu là ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế con người? Ai kiểm soát và cuối cùng là ai hưởng lợi từ dữ liệu được sử dụng?

Các vụ kiện pháp lý, thảo luận chính sách và khảo sát trong ngành cho thấy AI không còn là vấn đề mang tính lý thuyết, trong khi những lo ngại về dữ liệu dùng để huấn luyện AI, bản quyền và việc tạo ra giá trị lâu dài vẫn dai dẳng.

Trong thông cáo báo chí phát đi từ Hội sách Frankfurt 2026, Glenn Micaleff, Ủy viên châu Âu phụ trách Công bằng giữa các thế hệ, Thanh niên, Văn hóa và Thể thao, cũng tỏ ra thận trọng trước ảnh hưởng của AI đối với ngành xuất bản trong tương lai.

"Trí tuệ nhân tạo sẽ mang đến cho chúng ta lượng từ ngữ nhiều hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây. Trách nhiệm của chúng ta là bảo đảm rằng chúng ta không bao giờ quên tầm quan trọng của những con người đằng sau những từ ngữ ấy. Hãy nhớ điều này: công nghệ có thể tạo ra từ ngữ, nhưng chỉ con người mới có thể thổi hồn vào chúng", ông nói.