Cỗ cúng ông Táo của gia đình bà Lại Đoan Trang (Hà Nội) - Ảnh minh họa: VŨ THỊ TUYẾT NHUNG
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian
Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng - Ảnh: QUỲNH MY
Ông Huỳnh Ngọc Trảng cho biết thêm: “Tập tục thờ thần bếp một mặt còn bảo lưu dấu ấn của tục thờ thần lửa cổ xưa và mặt khác do tích hợp các tín điều ngoại nhập, đổi thay dần, biến thần bếp thành phúc thần đảm nhận chức năng "tư mệnh", giám sát chức năng công tội của các thành viên trong gia đình.
Con người càng lúc càng có khả năng kiểm soát tác hại của lửa nên công năng "ty hỏa" của thần bếp không còn quan trọng như xưa. Điều này thể hiện qua hai câu đối trên ban thờ: Hữu đức năng ty hỏa/ Vô tư khả đạt thiên (Có đức nên có thể quản lý lửa/ Do lòng vô tư nên có thể thông đạt với trời).
Theo đó, công năng "đạt thiên" - lên trời tâu báo công tội của thế nhân để Ngọc Hoàng ban phúc, giáng họa - trở nên công năng chính của Táo. Điều này lý giải tại sao việc thờ Táo với tôn hiệu "Định phúc Táo quân" ngày càng chiếm ưu thế”.
"Bộ ba ông Táo gồm một bà Táo (còn gọi là ông Táo chúa) và hai ông Táo là một bộ ba tôn kính lại vừa có công dụng tạo nên ba điểm của "thế cân bằng bền” đỡ nồi, niêu, xoong, chảo... không nghiêng lệch, ngã đổ.
Truy nguyên từ tư liệu dân tộc học của người Mường, cũng như một số dị bản của sự tích thần bếp/ sự tích ông đầu rau, chúng ta thấy cơ cấu thần bếp là "bộ tứ”.
Tập tục quan trọng của người Mường là khi làm nhà mới buộc phải dựng bếp. Người ta cử hành lễ đặt ba hòn "đầu rau": Hòn chính gọi là "nục thầy”, chiếu thẳng góc với cột cái ngôi nhà; hai hòn kia gọi là "nục theo".
Ngoài bộ ba đó, người ta đặt cạnh một hòn đá to hơn ba hòn "đầu rau", gọi là "nục chủ”” - trích sách Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần của tác giả Huỳnh Ngọc Trảng, Nguyễn Đại Phúc.
Hăm ba ông Táo chầu trời, bình vôi ở lại chịu đời đắng cay
