Lê Văn Miến, người thầy truyền lửa, họa sĩ đầu tiên của Việt Nam

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng chính con đường sang Pháp du học nhưng không ra làm quan mà dạy học, truyền tình yêu nước thương nòi cho học trò, đồng thời chỉ cho học trò biết một nước Pháp khác, rất đáng học hỏi của Lê Văn Miến đã giúp người học trò Nguyễn Tất Thành tìm một con đường cứu nước khác với các bậc cha chú và đã thành công.

Từ hơn 30 năm trước, trong tiểu thuyết lịch sử Búp sen xanh của nhà văn Sơn Tùng, bạn đọc đã được biết về người thầy ở Trường Quốc học Huế này có ảnh hưởng đặc biệt với thời niên thiếu của Bác Hồ, ngày ngày hun đúc lên ý chí quyết tâm tìm đường cứu nước của chàng thiếu niên Nguyễn Tất Thành: đến chính các nước phương Tây và nước Pháp để tìm con đường giải phóng cho dân tộc mình.

Nghiên cứu của các nhà văn hóa, nhà văn như Nguyễn Đắc Xuân, Nguyễn Khắc Phê cũng chỉ ra điều này. Trong cuốn sách Hồ Chí Minh, một cuộc đời (Ho Chi Minh, A life) của nhà sử học người Mỹ William J.Duiker cũng nhắc ảnh hưởng của người thầy Lê Văn Miến tới Nguyễn Tất Thành.

Khảo cứu công phu gần đây của họa sĩ Nguyễn Đình Đăng đã làm sáng tỏ những thông tin về nhân thân của Lê Văn Miến và quãng thời gian ông theo học mỹ thuật ở Paris, góp phần dựng lên chân dung Lê Văn Miến rõ ràng hơn sau hơn 80 năm ông qua đời (1943).

Lê Văn Miến là một nhân vật thú vị trong lịch sử Việt Nam. Ông và những bức tranh sơn dầu vẽ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 của mình được coi là đã đánh dấu sự ra đời của hội họa sơn dầu Việt Nam, kéo lịch sử mỹ thuật hiện đại Việt Nam dài thêm 30 năm so với cái mốc cũ thường được xác định trước đó là sự ra đời của Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1925.

Lê Văn Miến là ai?

Họa sĩ Lê Huy Tiếp - cháu gọi Lê Văn Miến bằng ông (ông nội ông Tiếp và ông Miến là anh em ruột) - không khỏi tự hào về người ông đức độ và tài năng của mình.

Ông Tiếp kể họa sĩ Lê Văn Miến sinh năm Giáp Tuất (1874) trong một gia đình nhà nho yêu nước ở Nghi Lộc, Nghệ An.

Bố ông là Lê Huy Nghiêm, một vị quan thanh liêm, yêu nước thương dân, là bạn tâm giao với nhà yêu nước Phan Đình Phùng, từng ngầm giúp đỡ cuộc khởi nghĩa của Hoàng Hoa Thám và Nguyễn Thiện Thuật.

Lê Văn Miến là một trong ba người đầu tiên được chọn sang Pháp học trường thuộc địa, cùng với Hoàng Trọng Phu và Thân Trọng Huề. Khi đó ông mới 14 tuổi, phải khai tăng thêm 2 tuổi để đi du học thay suất của anh trai không muốn đi.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Phê, tác giả cuốn sách Lê Văn Miến - người họa sĩ đầu tiên, người thầy đầu tiên (NXB Thuận Hóa in năm 1995), cho biết sau khi về nước, Hoàng Trọng Phu và Thân Trọng Huề đều ra làm quan thì ông Lê Văn Miến chỉ làm thầy giáo, trừ những ngày đầu mới về nước làm cho nhà in Scheider ở Hà Nội và một thời gian làm thư ký cho Đào Tấn khi Đào Tấn làm Tổng đốc An Tĩnh và sau đó là Thượng thư Bộ Công trong triều đình ở Huế.

Lê Văn Miến bắt đầu sự nghiệp giáo dục với chức Đốc giáo (Hiệu trưởng) Trường Pháp Việt ở Vinh năm 1899. Tuy nhiên từ năm 1902-1907 ông làm thư ký cho Đào Tấn trong triều đình ở Huế, phụ trách vẽ tranh và bản đồ trong nội phủ, và vẽ những mẫu súng mà nhà vua yêu nước Thành Thái muốn đúc.

Từ sau năm 1907, vua Thành Thái bị bắt đi đày, Lê Văn Miến được điều vào dạy Pháp văn và dạy vẽ trong Trường Quốc học Huế. Chính quãng thời gian này cậu thiếu niên Nguyễn Tất Thành và anh trai Nguyễn Tất Đạt theo học ở đây.

Sau Trường Quốc học, ông tiếp tục làm lãnh đạo ở Trường Hậu bổ và Quốc Tử Giám. Tuy từng làm tới chức Đốc giáo Trường Hậu bổ và Tế tửu (Hiệu trưởng) Trường Quốc Tử Giám ở Huế, nhưng khi nghỉ hưu năm 1929 vì mắt bị mù không thể tiếp tục dạy học, ông chẳng có lấy một ngôi nhà riêng.

Học trò của ông ở các trường Quốc học, Hậu bổ và Quốc Tử Giám đã góp tiền mua cho ông một căn nhà ngói ba gian gần ga Phò Trạch, cách Huế 30km. Năm 1926, các học trò đã mừng thầy bức hoành phi với ba chữ: "Thế gian sư" - Người thầy của thế gian.

Người thầy đặc biệt của Nguyễn Tất Thành

Về ảnh hưởng của người thầy Lê Văn Miến với cậu học trò Nguyễn Tất Thành trong việc nuôi dưỡng lòng yêu nước và ý chí ra đi tìm "hình của nước", nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân - một trong những người sớm nhất nghiên cứu về quãng thời gian Bác Hồ ở Huế khi còn niên thiếu, đã chỉ rõ từ mấy chục năm trước.

Ở tuổi 89, mắt đã mờ, nhưng nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân vẫn kể rành rẽ: "Cụ" Lê Văn Miến dạy ở Trường Quốc học Huế không nhiều, dạy môn Pháp văn và vẽ. "Cái ảnh hưởng quan trọng của người thầy với học trò là nhân cách cao quý của người thầy. Lê Văn Miến ảnh hưởng tới Nguyễn Tất Thành và các học trò của mình theo cách ấy", ông Xuân nói.

Ngoài ra, với Nguyễn Tất Thành, thầy Lê Văn Miến có sự quan tâm, săn sóc đặc biệt, không chỉ vì Nguyễn Tất Thành là cậu học trò thông minh, sáng dạ, sớm thể hiện chí khí, mà còn bởi mối quan hệ đồng hương gắn bó giữa ông và ông Nguyễn Sinh Sắc - thân sinh của Bác Hồ.

Khi phải lên đường vào Bình Định nhậm chức tri huyện Bình Khê vào tháng 5-1907, ông Nguyễn Sinh Sắc đã gửi lại hai con cho người đồng hương, người bạn vong niên Lê Văn Miến quan tâm coi sóc.

Trong cuốn tiểu thuyết lịch sử Búp sen xanh, nhà văn Sơn Tùng đã dành nhiều dung lượng để kể những cuộc gặp gỡ, đối thoại giữa người thấy Lê Văn Miến và học trò Nguyễn Tất Thành.

Sách viết thầy Miến là người thầy mà Nguyễn Tất Thành ao ước được học sau khi nghe cha nhắc đến nhiều lần. Còn với thầy Miến thì Nguyễn Tất Thành chính là "từ âm" của ông.

Bằng trải nghiệm của một người từng du học ở Pháp, thầy Miến đã chỉ cho Nguyễn Tất Thành và các học trò hiểu rằng "không phải người Pháp nào cũng đều là thực dân đế quốc".

Chính thầy Miến đã nói với học trò Tất Thành câu nói đầy khích lệ hành động cứu nước: "Nước mất mà không biết là bất trí, biết mà không chiến đấu cứu nước là bất trung, chiến đấu mà không quên mình vì nước là bất dũng".

Và Nguyễn Tất Thành còn ghi nhớ mãi lời thầy Miến kể: "Thầy đã ở tại thủ đô nước Pháp. Quả là một cường quốc bậc nhất hoàn cầu. Nước Việt Nam là hàng nhược tiểu, thua kém họ nhiều lắm.

Các bậc tiền nhân, các nhà khoa bảng đã dám đứng ra chống người Pháp, rất đáng kính phục, nhưng chỉ là lấy gậy chọc trời. Rốt cuộc, hết thất bại này đến thất bại khác". Thầy còn khuyến khích Tất Thành: "Con hãy đi theo tiếng gọi của lòng con".

Bằng những lời ấy và bằng chính cuộc đời mình, Lê Văn Miến đã gieo vào lòng người học trò yêu ý chí tìm một con đường cứu nước khác với cha anh: đến chính các nước phương Tây, nước Pháp để hiểu về kẻ thực dân mà tìm đường thoát ách nô lệ cho dân tộc.

Không chỉ các nhà nghiên cứu Việt Nam, mà một sử gia người Mỹ cũng nhìn thấy vai trò của thầy Lê Văn Miến trên con đường tìm đường cứu nước của Hồ Chí Minh.

Sử gia William J.Duiker đã dành 30 năm để nghiên cứu sâu các tài liệu được lưu trữ ở Việt Nam và châu Âu cũng như phỏng vấn những cộng sự của Hồ Chí Minh để viết nên cuốn tiểu sử Hồ Chí Minh, một cuộc đời. Cuốn sách được giới trí thức, học giả Âu - Mỹ đánh giá khá cao, và cho rằng đó là một cuốn sách nghiên cứu sâu rộng nhất về con người và sự nghiệp của Hồ Chí Minh.

Tờ Sự kiện và Nhân chứng - nguyệt san của báo Quân đội nhân dân vào năm 2019 cũng đã giới thiệu cuốn sách này.

William J.Duiker đã nhắc đến Lê Văn Miến trong đoạn kể về quãng thời gian Nguyễn Tất Thành học tại Trường Quốc học Huế, chuẩn bị hành trang ra đi tìm đường cứu nước.

Ông viết: "Một trong những thầy giáo mà Thành yêu thích là Lê Văn Miến… Thầy Miến kể cho các học sinh tại Trường Quốc học rằng những người Pháp ở chính quốc xử sự nhã nhặn hơn so với người Pháp ở Đông Dương.

Nguyễn Tất Thành rất thích thú bởi những câu chuyện thầy kể về thành phố Paris vĩ đại với những thư viện và bảo tàng cùng với những cuốn sách viết về nhiều lĩnh vực mà bất kỳ ai cũng có thể tự do đọc. Những câu chuyện của thầy Miến đã khích lệ người thanh niên đạt nhiều thành tích hơn…".

Và những bức tranh sơn dầu đầu tiên của Việt Nam

Về vai trò lớn của Lê Văn Miến với nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam (họa sĩ đầu tiên của hội họa sơn dầu Việt Nam) đã được nhắc đến từ khá sớm, với những nghiên cứu của nhà phê bình Thái Bá Vân.

Hơn 20 năm sau khi tìm ra bức tranh (sau được đặt tên là Bình văn) mà ông Thái Bá Vân cho là của Lê Văn Miến, và gợi ý Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam nên mua về năm 1972, ông Vân đã viết bài kể lại câu chuyện này.

Thái Bá Vân khẳng định bức tranh có ý nghĩa rất quan trọng với mỹ thuật Việt Nam, vì nó là bằng chứng cho thấy mỹ thuật hiện đại Việt Nam, hội họa giá vẽ đã có từ ngay những năm đầu thế kỷ 20 chứ không phải đến năm 1925 thành lập Trường Mỹ thuật Đông Dương như nhận thức trước đó.

Đặc biệt, trong chuyên khảo dài với tựa Lê Văn Miến - Antonello da Messina của Việt Nam? của họa sĩ Nguyễn Đình Đăng, trình bày tại hội thảo về Lê Văn Miến do Viện Mỹ thuật tổ chức hồi tháng 10-2014, lần đầu tiên, nhiều thông tin về họa sĩ Miến được minh định lại với những bằng chứng rõ ràng.

Qua những hồ sơ lưu trữ về Lê Văn Miến tại Lưu trữ quốc gia Pháp và Trường Mỹ thuật Paris (École des Beaux - Arts de Paris) mà ông Đăng có được nhờ cả tháng (tháng 7 và tháng 8-2014) trao đổi thư từ hằng ngày với TS Emmanuel Schwartz - giám đốc lưu trữ của trường, ông Đăng đã "đính chính" nhiều thông tin chưa chính xác về Lê Văn Miến được lưu truyền trong các tài liệu trước đó, góp phần giải mã chân dung Lê Văn Miến.

Ông Đăng khẳng định tên của ông Miến phải là Lê Văn Miến chứ không phải Lê Huy Miến như một số tài liệu viết. Và ngày sinh chính xác của ông Miến là ngày 13-3-1874.

Đặc biệt ông Đăng chứng minh Lê Văn Miến học bốn năm (1890 - 1894) tại xưởng vẽ của danh họa Jean-Léon Gérôme, giáo sư hội họa tại Trường Mỹ thuật Paris, chứ không phải là học sinh chính thức của trường này như các tài liệu trước đó khẳng định. Ngoài ra ông Đăng nêu quan điểm bức Bình văn chỉ có tỉ lệ khoảng 50% là của Lê Văn Miến.

Gần đây vua Hàm Nghi cũng được biết tới là một họa sĩ sơn dầu, học vẽ dưới sự hướng dẫn của họa sĩ Marius Reynaud (1860-1935), một trong những họa sĩ Pháp sống và vẽ tranh ở thuộc địa Algerie, nơi nhà vua chịu án lưu đày.

Nhà vua học vẽ có thể cùng thời với Lê Văn Miến (từ sau khi ông đến Algerie năm 1889). Tuy nhiên, theo họa sĩ Nguyễn Đình Đăng, vua Hàm Nghi không phải học hội hoạ hàn lâm, mà là lối vẽ theo trào lưu Ấn Tượng Pháp và ông chưa từng đưa hội họa sơn dầu vào Việt Nam."

Tuy Lê Văn Miến không phải sinh viên chính thức của Trường Mỹ thuật Paris, nhưng ông Đăng cũng đồng tình rằng Lê Văn Miến là người Việt Nam đầu tiên đã học kỹ thuật sơn dầu hàn lâm từ xưởng của một giáo sư trường này.

Ông Đăng cũng cho rằng Lê Văn Miến có thể là người Việt Nam đầu tiên đã du nhập kỹ thuật vẽ sơn dầu châu Âu vào Việt Nam, nhưng đã không phổ biến được hội họa sơn dầu tại quê hương mình.

Phải đợi tới khi Trường Mỹ thuật Đông Dương được thành lập ba thập niên sau đó, hội họa sơn dầu mới được truyền bá tại Việt Nam.

Ông Đăng cũng cho biết Lê Văn Miến được giáo sư Gérôme viết thư giới thiệu là siêng năng và coi là một trong những học trò giỏi nhất của mình.

"Cậu thanh niên này học tại xưởng vẽ của tôi đã hai năm nay. Cậu rất siêng năng, và tôi cực kỳ thỏa mãn với những tiến bộ của cậu. Tôi có thể nói rằng cậu là một trong những học sinh giỏi nhất của tôi, cậu đã vẽ các bài nghiên cứu xuất sắc từ mẫu sống. Cậu xứng đáng về mọi mặt được hưởng sự bảo trợ từ các đồng nghiệp của tôi và thiện chí của ban giám hiệu trường"

(Danh họa Jean-Léon Gérôme viết về học trò Lê Văn Miến trong một lá thư gửi thư ký thường trực Viện Hàn lâm Mỹ thuật Paris - bá tước Henri Delaborde) .

Thậm chí sau 4 năm học, giáo sư và Trường Mỹ thuật Paris gửi thư tới Bộ Giáo dục công, Mỹ thuật và Tín ngưỡng đề nghị cho phép học trò Lê Văn Miến dự thi Prix de Rome - một giải thưởng mỹ thuật danh giá lúc bấy giờ. Tuy nhiên đề nghị này đã không được chấp thuận vì Lê Văn Miến không có quốc tịch Pháp.

Thông tin này cũng được TS Emmanuel Schwartz xác nhận với ông Lê Huy Tiếp trong buổi gặp tại Trường Mỹ thuật Paris ngày 26-9-2014, tức hơn một tháng sau cuộc trao đổi giữa ông Emmanuel Schwartz với ông Đăng.

Trong video ghi hình cuộc trò chuyện giữa ông Emmanuel Schwartz và họa sĩ Lê Huy Tiếp do ông Tiếp cung cấp, ông Emmanuel Schwartz cho biết ông đã tìm thấy bằng chứng trong kho lưu trữ ghi rõ ngày tháng năm Lê Văn Miến được nhận vào xưởng họa của giáo sư Jean-Léon Gérôme - một giáo sư của Trường Mỹ thuật Paris và là một họa sĩ nổi tiếng thời bấy giờ.

Thậm chí ông đã tìm thấy giấy chứng nhận của GS Gérôme cho thấy ông Miến là một học sinh siêng năng, chăm chỉ.

Ông Lê Huy Tiếp cho biết tên Lê Văn Miến từ lâu được đặt cho một con đường ở TP Huế và một ngôi trường ở huyện Phong Điền, nay là phường Phong Điền, TP Huế: Trường Tiểu học và THCS Lê Văn Miến.

Tên ông cũng được đặt cho một đường phố ở TP.HCM, Đà Nẵng, TP Vinh và thị xã Cửa Lò cũ.