Bà Mai Linh chia sẻ câu chuyện về cái khó của các doanh nghiệp sáng tạo dựa trên di sản văn hóa - Ảnh: BTC
Câu chuyện về câu hỏi khó được bà Dư Thị Mai Linh - đại diện Ann Group - chia sẻ tại buổi hội thảo chủ đề "Khơi dậy tiềm năng - Sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản", do báo Nhân Dân phối hợp với một số đơn vị tổ chức ngày 24-4 tại Hà Nội.
Thương mại hóa di sản theo kiểu nào?
Từ kinh nghiệm hợp tác với ba đơn vị để đưa ra các sản phẩm thiết kế đặc trưng cho từng di tích là Đền Hùng (Phú Thọ), Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội) và Yên Tử (Quảng Ninh), bà Mai Linh cho biết phần khó nhất là thuyết phục các đơn vị quản lý di tích đồng ý hợp tác.
Bà kể lần đầu gặp Tùng Lâm Yên Tử để đề xuất hợp tác, câu đầu tiên mà đơn vị bà nghe được là câu hỏi: "Các anh chị có định thương mại hóa chùa không?".
Bà Mai Linh nói trong nhận thức của rất nhiều đơn vị quản lý di sản và cả trong nhận thức của rất nhiều người Việt Nam nói chung "thương mại hóa" đồng nghĩa với "bán rẻ di sản".
Và họ có lý do để lo lắng vì đã từng có những trường hợp khai thác di sản một cách thô bạo, biến nơi linh thiêng thành chợ.
Vì vậy nhóm của bà đã mất nhiều tháng để giải thích một điều rất đơn giản: thương mại hóa có hai hình thức: bán rẻ (lấy hình ảnh di sản in lên bất cứ thứ gì, không kể chuyện, không có chất lượng, chỉ cần rẻ và bán được), và nâng cao (tạo ra sản phẩm có thiết kế tốt, có câu chuyện, có bảo hộ pháp lý, và có cơ chế chia sẻ lợi ích quay trở lại chính di sản đó).
Bà Mai Linh cho biết sau khi các đối tác tin rằng đơn vị của bà đang đi theo hình thức thứ hai, mọi thứ mới bắt đầu chuyển động.
Theo bà Mai Linh, đơn vị của bà sẽ làm tốt hơn rất nhiều, và sẽ có hàng trăm doanh nghiệp khác cùng làm được như vậy nếu có một khung pháp lý rõ ràng hơn về việc doanh nghiệp khai thác biểu tượng di sản cộng đồng và biểu tượng quốc gia, và một cơ chế hỗ trợ thực chất cho doanh nghiệp sáng tạo đi vào di sản.
Và quan trọng nhất là có được một môi trường xã hội mà thương mại hóa di sản không bị hiểu nhầm là bán di sản. Đây là rào cản tâm lý lớn nhất mà các doanh nghiệp làm sáng tạo dựa trên di sản văn hóa gặp phải.
Bà Lê Thị Minh Lý (thứ hai từ trái qua) và luật sư Lê Quang Vinh (thứ ba từ trái sang) chia sẻ ý kiến tại hội thảo - Ảnh: BTC
Di sản chứa đựng nhiều lớp tài sản vô hình
TS Lê Thị Minh Lý - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia - góp ý kiến để "đánh thức mỏ vàng di sản Việt Nam", đã phác họa tổng thể bức tranh kinh tế di sản như một ngành kinh tế mới.
Theo bà, ngày nay, người ta không chỉ sử dụng, khai thác giá trị di sản văn hóa vào sáng tạo, sáng tác tác phẩm văn học, nghệ thuật, biểu diễn nghệ thuật, mà còn khai thác để phục vụ hoạt động kinh doanh, dịch vụ, du lịch và phát triển công nghiệp văn hóa.
Bà Minh Lý cũng đưa ra những nguyên tắc đạo đức bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể theo UNESCO.
Trong đó bà nhấn mạnh nguyên tắc, các cộng đồng, nhóm người và các cá nhân tạo ra di sản văn hóa phi vật thể cần phải được hưởng lợi từ việc bảo vệ các lợi ích tinh thần và vật chất có được từ những di sản đó.
Và đặc biệt là được hưởng lợi từ việc sử dụng, nghiên cứu, tư liệu hóa, quảng bá hoặc phóng tác nó bởi thành viên của các cộng đồng hoặc những người khác.
Tuy nhiên thực tế lại rất khác. Bà cho biết các triển lãm tranh sơn mài rất hoành tráng, bà không thấy một ai gửi lời cảm ơn tới cộng đồng người dân những làng nghề sơn mài đã lưu giữ nghề trong nhiều năm qua.
Luật sư Lê Quang Vinh nói thêm về định danh và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản. Theo ông, di sản chứa đựng nhiều lớp tài sản vô hình.
Việc nhận diện đúng các lớp quyền này là điều kiện để di sản thoát khỏi tình trạng chỉ là tài nguyên thô, trở thành tài sản có thể định giá, cấp quyền, khai thác và sinh lợi trong khuôn khổ pháp luật.
