Đừng nhìn đường cao tốc qua... phí

Cao tốc đã giúp cho chuyến đi của nhiều người được rút ngắn thời gian hơn - Ảnh: NGUYỄN YÊN

Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) cho rằng cần nhìn nhận lại bản chất và định nghĩa của đường bộ cao tốc một cách đúng đắn.

Cao tốc là loại đường bộ đặc biệt

* Hiện nay cao tốc đã đáp ứng được những điều kiện gì cho giao thông nước ta, thưa ông?

- Bản chất của đường cao tốc là loại công trình đường bộ cấp đặc biệt: tạo thời gian thông hành ngắn nhất, tiện lợi nhất nhưng phải an toàn nhất cho người tham gia giao thông.

PGS.TS Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) - Ảnh: TUẤN PHÙNG

Toàn tuyến phải có hệ thống giao thông thông minh (ITS) để giám sát liên tục, kịp thời phát hiện và xử lý ngay các sự cố, xe hỏng hóc hoặc vật thể lạ rơi trên đường nhằm đảm bảo an toàn.

Yêu cầu mặt đường phải đảm bảo độ êm thuận. Tùy theo tốc độ thiết kế, ví dụ trên 100km/h hay 120km/h mà có yêu cầu kỹ thuật riêng, chẳng hạn lớp phủ mặt đường chuyên dụng (như Novachip) để tăng độ bám dính khi xe chạy ở tốc độ cao.

Cho đến hiện nay, Việt Nam đã nỗ lực hoàn thành 3.000km đường bộ cao tốc. Mục tiêu đến năm 2030, phấn đấu hoàn thành thêm 2.000km để đạt 5.000km.

Về quy hoạch, cao tốc không chỉ chạy dọc trục Bắc - Nam mà còn phải phát triển các trục ngang, nối thông từ biển vào nội địa và kết nối giữa các tỉnh, vùng đô thị, khu công nghiệp.

* Lợi ích của đường cao tốc đã rõ nhưng yêu cầu về hạ tầng, kỹ thuật còn điểm nào cần khắc phục?

- Vấn đề trạm dừng nghỉ trên cao tốc hiện đều có quy chuẩn. Theo tiêu chuẩn, khoảng 60km phải có trạm dừng nghỉ cấp 2; khoảng 120km trở lên phải có trạm dừng nghỉ cấp 1.

Trạm cấp 1, cấp 2 đều có quy định cụ thể về quy mô: tối thiểu phải đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thiết yếu của con người như nhà vệ sinh, ăn uống, mua sắm và phục vụ phương tiện như tiếp nhiên liệu xăng/nhớt, sửa chữa. Các trạm lớn hơn còn có dịch vụ nghỉ ngơi cao cấp, khách sạn, kết nối điểm tham quan du lịch.

Tại Việt Nam, hiện nhiều đoạn tuyến cao tốc Bắc - Nam đang thiếu trạm dừng nghỉ nghiêm trọng. Có nơi 500 - 600km không có trạm dừng nghỉ hoàn chỉnh, chỉ có trạm tạm, gây bức xúc cho tài xế và hành khách.

Giải pháp khắc phục, theo tôi, trước mắt Bộ Xây dựng yêu cầu các chủ đầu tư dự án phải lập ngay các trạm dừng nghỉ tạm thời để đáp ứng nhu cầu tối thiểu. Không để xảy ra tình trạng thiếu hạ tầng dẫn đến việc người dân/tài xế dừng đỗ trên làn khẩn cấp vừa vi phạm giao thông vừa gây nguy hiểm cho người khác.

Về lâu dài, phải đưa các trạm dừng nghỉ chính thức vào quy hoạch rõ ràng và tổ chức đấu thầu minh bạch để lựa chọn nhà đầu tư tư nhân tham gia đầu tư, vận hành, kiểm soát chặt chẽ dịch vụ.

Việt Nam sẽ tiếp tục đầu tư thêm nhiều tuyến đường cao tốc để giúp việc di chuyển được dễ dàng hơn - Ảnh: THY NHUNG

Quản lý, vận hành đường cao tốc là ngành khoa học chuyên sâu

* Khi nói về hạ tầng giao thông mới, nhiều ý kiến vẫn nói về phí, như chọn quốc lộ thay vì đường cao tốc?

- Hiện nay có sự hiểu sai khi đồng nhất quản lý khai thác cao tốc với việc đi cao tốc là thu phí.

Quản lý khai thác, vận hành cao tốc là một mô hình khoa học kỹ thuật chuyên sâu gồm 6 nội dung cốt lõi, trong đó thu phí chỉ là một phần nhỏ.

Cụ thể, việc tổ chức và điều tiết giao thông là nhiệm vụ quan trọng số 1. Phải sử dụng hệ thống ITS để điều tiết từ xa, phát hiện các nguy cơ, tháo gỡ điểm nghẽn, duy trì dòng lưu thông liên tục và an toàn.

Thứ hai là quản lý toàn bộ tài sản dọc tuyến. Kiểm soát tài sản đường bộ, bao gồm việc giám sát hoạt động của các trạm dừng nghỉ trước, trong và sau khi lắp đặt. Nếu trạm nào không đạt chuẩn thì phải chấn chỉnh, đưa vào nền nếp.

Thứ ba là bảo trì, duy tu công trình thường xuyên, kịp thời phát hiện hư hỏng, chẩn đoán và khắc phục ngay từ sớm để bảo đảm an toàn tuyệt đối và kéo dài tuổi thọ công trình.

Thứ tư, đảm bảo an toàn giao thông dọc tuyến, giám sát, phát hiện sự cố tức thì.

Thứ năm là các công tác quản trị, vận hành phụ trợ khác.

Thứ sáu mới là thu phí hoàn vốn/dịch vụ. Thu phí để bảo trì, duy tu và tái đầu tư hạ tầng nhưng tuyệt đối không phải là mục tiêu duy nhất của quản lý vận hành.

Không chờ ùn tắc mới phân luồng

* Thưa ông, hiện nay một số tuyến cao tốc thường xảy ra ùn tắc, kẹt xe, phải chăng giải pháp là mở rộng thêm đượng cao tốc?

- Cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây hay xảy ra quá tải, ùn tắc vào dịp cuối tuần, biến cao tốc thành "thấp tốc", làm giảm sút giá trị vốn có của tuyến đường cao tốc.

Nguyên nhân cốt lõi là thiếu vai trò của tổ chức và điều tiết giao thông khoa học. Cứ để kẹt xe xảy ra rồi mới xử lý là cách làm bị động. Cũng không đơn thuần áp dụng tư duy "cứ tắc là mở đường, mở đường lại tắc".

Giải pháp lúc này là điều tiết. Phải áp dụng công nghệ ITS, tổ chức điều tiết giao thông chủ động từ sớm, từ xa thậm chí từ cách xa hàng chục km để phân luồng, ngăn ngừa từ trước khi hình thành nút thắt cổ chai.

* Cao tốc là loại đường bộ đặc biệt, vậy bên cạnh hoàn thiện hạ tầng, người tham gia giao thông cần phải làm gì khi lựa chọn loại hình giao thông này?

- Mỗi tài xế khi đi đường cao tốc phải nắm rõ bản chất và "luật chơi". Đi trên đường cao tốc đòi hỏi tài xế phải học và tuân thủ các quy tắc nghiêm ngặt, không thể giữ thói quen đi đường làng, muốn rẽ là rẽ, chuyển làn không xi nhan, vượt ẩu.

Nhưng cũng cần tránh máy móc, tính từng mét để phạt khiến tài xế đi chậm gây cản trở lưu thông.

Bên cạnh đó, mỗi tài xế phải chuẩn bị kỹ thuật phương tiện trước khi vào cao tốc. Phải chủ động kiểm tra lốp xe, nhiên liệu tránh tình trạng cạn xăng chết máy giữa đường.

Tuân thủ quy định và văn hóa lái xe trên cao tốc trước hết là để bảo vệ tính mạng cho chính mình, sau đó là bảo vệ cộng đồng và thể hiện sự tôn trọng pháp luật.

* Xin cảm ơn ông!