Cuộc chiến lớn nhất nằm ở nhận thức người dùng: Tiêu dùng thông tin văn minh

Giữa một không gian mạng nơi bất kỳ ai cũng có thể phát ngôn, nơi trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra vô số "sự thật giả", báo chí chuyên nghiệp đang trở thành một trong số ít thiết chế còn duy trì được quy trình kiểm chứng có trách nhiệm.

Trong kỷ nguyên "không ngừng thông tin", điều khan hiếm nhất không còn là tin tức mà là thông tin đã được xác thực.

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp Đại học RMIT Việt Nam - cho rằng sự dịch chuyển của người dùng sang mạng xã hội là một thay đổi tất yếu của hành vi tiêu thụ nội dung.

"Mạng xã hội cho người dùng mọi thứ trong cùng một nền tảng: cập nhật bạn bè, giải trí, tranh luận, thể hiện bản thân và cả đọc tin tức. Trong khi báo chí truyền thống chủ yếu vẫn cung cấp thông tin theo mô hình một chiều", ông Long nhận định.

"Lý thuyết người gác cổng"

Không chỉ vậy, mạng xã hội còn sở hữu thứ mà báo chí khó cạnh tranh trực diện: thuật toán cá nhân hóa. Thay vì người đọc chủ động tìm tin như trước đây, tin tức trên Facebook, TikTok hay YouTube tự động tìm đến họ dựa trên sở thích, hành vi và cảm xúc. Cơ chế này khiến việc tiêu thụ thông tin trở nên "dễ chịu" về mặt tâm lý, tạo cảm giác được thấu hiểu và kéo người dùng ở lại lâu hơn.

Nhưng chính ở điểm mạnh đó cũng bắt đầu xuất hiện mặt trái lớn nhất của thời đại số. Khi thuật toán ưu tiên tốc độ, cảm xúc và khả năng giữ chân người xem, môi trường thông tin rất dễ bị dẫn dắt bởi nội dung gây sốc, giật gân hoặc cực đoan. Tin giả, clip cắt ghép, phát ngôn bị bóp méo, nội dung "xào nấu" từ báo chí chính thống vì thế lan nhanh hơn bao giờ hết.

Một bài phỏng vấn nghệ sĩ vừa đăng trên báo có thể ngay lập tức bị cắt thành hàng chục video TikTok với tiêu đề kiểu "lộ thái độ thật", "mâu thuẫn ngầm", "sốc", "phẫn nộ"... để phục vụ thuật toán. Một thông tin chưa được kiểm chứng có thể lan khắp mạng xã hội chỉ sau vài giờ nếu đánh trúng tâm lý tò mò và phẫn nộ của đám đông.

Hãy coi mạng xã hội là nơi để cập nhật xu hướng và giải trí, nhưng hãy giao niềm tin cốt lõi cho những cơ quan báo chí có quy trình xuất bản minh bạch.

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long

Trong bối cảnh đó, giá trị cốt lõi của báo chí lại hiện ra rõ ràng hơn. PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long nhắc lại "Lý thuyết người gác cổng" (Gatekeeping Theory) - nền tảng kinh điển của truyền thông hiện đại. Theo đó, báo chí chuyên nghiệp tồn tại như một hệ thống sàng lọc, kiểm chứng và xác nhận tính chân thực của thông tin trước khi nó được lan truyền rộng rãi.

"Giá trị không thể thay thế của báo chí chính là kỷ luật xác minh. Một thuật toán có thể phân phối thông tin nhanh nhất, nhưng thuật toán không chịu trách nhiệm về hậu quả xã hội của thông tin đó.

Trong khi đó, một cơ quan báo chí phải chịu ràng buộc bởi đạo đức nghề nghiệp, quy trình kiểm chứng, trách nhiệm pháp lý và uy tín thương hiệu. Đó cũng là lý do mỗi khi xảy ra khủng hoảng, thiên tai, dịch bệnh hay các sự kiện chính trị lớn, công chúng vẫn quay trở lại với báo chí chính thống để kiểm chứng.

Trong đại dịch COVID-19 hay các kỳ bầu cử căng thẳng tại Mỹ, lượng người đăng ký trả phí cho các tờ báo lớn như The New York Times hay The Washington Post đều tăng mạnh. Người đọc không chỉ mua tin tức. Họ mua sự an tâm rằng thông tin mình tiếp nhận đã được kiểm chứng", ông Long nói.

Hệ sinh thái cộng sinh

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển bùng nổ, tin giả không còn là những lời đồn vô hại mà đã trở thành công cụ thao túng cảm xúc và nhận thức. "Ở thời điểm này, báo chí không còn chỉ là nơi đưa tin mà phải trở thành nền tảng xác thực tối cao", ông Long nhận định.

Theo ông, niềm tin vào thương hiệu của một tòa soạn đang trở thành "mỏ neo" giữ xã hội không bị trôi dạt trong kỷ nguyên hậu sự thật.

Nhiều tòa soạn lớn trên thế giới hiện đã kết hợp AI với đội ngũ fact-checker để phát hiện nội dung giả, truy vết nguồn lan truyền và cảnh báo thông tin sai lệch.

Nhưng mô hình hiệu quả nhất vẫn là "AI cộng con người": máy móc hỗ trợ phát hiện, còn nhà báo chịu trách nhiệm phán đoán, đối chiếu, cung cấp bối cảnh và giải thích.

Ở một khía cạnh khác, mạng xã hội và báo chí không hoàn toàn đối lập. PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long cho rằng mối quan hệ này hiện là "hệ sinh thái cộng sinh" hơn là đối đầu tuyệt đối.

Mạng xã hội giống như một "hệ thống cảnh báo sớm" khổng lồ, nơi nhà báo có thể phát hiện những vấn đề đang manh nha trong dư luận. Nhiều cuộc điều tra lớn của báo chí quốc tế hiện nay cũng bắt đầu từ những tín hiệu trên Reddit, Facebook hay X.

Tuy nhiên khác biệt nằm ở chỗ mạng xã hội thường dẫn dắt bằng tốc độ và cảm xúc ban đầu, còn báo chí phải là nơi đưa ra câu trả lời cuối cùng có độ tin cậy cao nhất. Nói cách khác, khi mạng xã hội tạo ra "sóng", báo chí phải là nơi xác lập sự thật.

Giao niềm tin cho báo chí

Trước thực trạng nêu trên, theo PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, công chúng cần được trang bị năng lực truyền thông số và tư duy phản biện từ sớm. Khi tiếp cận một thông tin gây kích động mạnh về cảm xúc - từ phẫn nộ đến sung sướng cực độ - người đọc cần lập tức đặt câu hỏi về nguồn gốc và độ tin cậy của nó.

Nhiều chuyên gia truyền thông cũng đồng tình với ông Long khi cho rằng ngoài chế tài pháp lý mạnh tay hơn, điều quan trọng không kém là xây dựng văn hóa tiêu dùng thông tin văn minh trong cộng đồng mạng, đặc biệt với giới trẻ.

Bởi thực tế, chính người dùng đang quyết định "thuật toán sống" của Internet. Mỗi lượt xem, lượt chia sẻ, lượt tương tác đều góp phần nuôi sống một kiểu nội dung nào đó. Khi người dùng chọn xem clip cắt ghép giật gân thay vì đọc bài gốc, các mô hình "xào content" sẽ tiếp tục tồn tại. Nhưng nếu người dùng chủ động tìm đến nguồn tin chính thống, chia sẻ link gốc, trả phí cho nội dung chất lượng, môi trường thông tin sẽ dần thay đổi.

Không phải ngẫu nhiên mà ngày càng nhiều cơ quan báo chí trên thế giới triển khai mô hình thu phí đọc báo (paywall). Ngoài việc tạo nguồn thu, đây còn là cách khẳng định rằng thông tin chất lượng là một sản phẩm trí tuệ cần được trả giá xứng đáng.

Nói về việc nâng cao trách nhiệm của "người dùng", TS Phạm Hải Chung - giảng viên cấp cao và trưởng chương trình Truyền thông chuyên nghiệp, Trường đại học Anh quốc Việt Nam - cho rằng vẫn có hy vọng để xây dựng văn hóa tiêu dùng thông tin văn minh hơn tại Việt Nam.

Bà Chung nói: "Chúng ta từng chứng kiến sự thay đổi tương tự trong âm nhạc và điện ảnh. Trước đây, việc nghe nhạc miễn phí hay xem phim lậu là rất phổ biến.

Nhưng hiện nay ngày càng nhiều người trẻ sẵn sàng trả phí cho Spotify, Netflix hay các nền tảng số khác để sử dụng nội dung hợp pháp. Điều đó cho thấy nhận thức về bản quyền đang dần thay đổi theo hướng tích cực".

Bà cũng nhận định thế hệ trẻ hiện nay có xu hướng quan tâm nhiều hơn tới khái niệm "sáng tạo" và "quyền sở hữu trí tuệ". Họ hiểu rằng nếu không bảo vệ người sáng tạo nội dung thì sẽ rất khó có những sản phẩm chất lượng trong tương lai.

Theo thống kê của Cục Bản quyền tác giả, năm 2024 Việt Nam đã có hơn 6.000 tác phẩm, phần mềm và sản phẩm sáng tạo được đăng ký bản quyền, cho thấy nhận thức về sở hữu trí tuệ đang dần được cải thiện.

Một dấu hiệu đáng mừng là phần lớn các bạn trẻ ngày nay đều nhận thức và hiểu rất rõ các khái niệm như nền kinh tế sáng tạo, quyền sở hữu, nạn đạo văn, nội dung bị đánh cắp, và việc đăng lại sản phẩm mà không ghi nguồn dẫn.

Gen Z, gen Alpha... lớn lên trong một thời đại đầy biến động số, nơi các nhà sáng tạo video liên tục bị ăn cắp nội dung, phim ngắn TikTok bị đăng lại vô tội vạ, AI khai thác trái phép dữ liệu và tin giả tràn lan khắp nơi.

Vì thế, nếu báo chí nói đúng ngôn ngữ của họ, nhiều bạn trẻ hoàn toàn hiểu rằng một kênh hay trang mạng "xào nấu tin tức" cũng không khác gì một tài khoản chuyên ăn cắp sản phẩm sáng tạo của người làm nội dung.

Việc chia sẻ đường dẫn gốc, đọc nguồn chính thống hay không tiếp tay cho các kênh kịch tính bóc phốt thực chất là một hành vi văn minh số. Ở nhiều nước, các chiến dịch kêu gọi "đọc từ nguồn gốc", "ủng hộ báo chí địa phương" hay "trả tiền để đọc tin tức" đã xuất hiện ngày càng nhiều. Bởi người ta hiểu nếu không ai trả tiền cho tin thật, mạng Internet sẽ ngày càng đầy tin giả.

"Theo tôi, để thay đổi thói quen "xài chùa" cần sự kết hợp giữa giáo dục truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng, cơ chế pháp lý mạnh hơn và chính sự thay đổi từ phía người dùng.

Khi công chúng hiểu rằng lựa chọn đọc báo chính thống không chỉ là tiếp nhận thông tin đáng tin cậy mà còn là hành động bảo vệ môi trường truyền thông lành mạnh, bảo vệ người làm nghề chân chính và góp phần xây dựng một nền công nghiệp sáng tạo bền vững, thì việc tẩy chay các trang vi phạm bản quyền hoàn toàn có cơ sở để thành công trong tương lai", TS Phạm Hải Chung đúc kết.

Cân bằng quyền lực truyền thông

Cuộc chiến lớn nhất nằm ở nhận thức người dùng: Tiêu dùng thông tin văn minh - Ảnh 3.

Ở các quốc gia có nền báo chí phát triển, câu chuyện bảo vệ tác quyền báo chí không còn dừng ở mức "ghi nguồn" hay "xin lỗi khi bị phát hiện" mà đã trở thành một cuộc tái thiết quan hệ quyền lực giữa báo chí và các nền tảng công nghệ.

Liên minh châu Âu đã thông qua cơ chế "quyền liên quan của báo chí" (press publishers' right), cho phép các cơ quan báo chí được hưởng thù lao khi nền tảng số sử dụng lại nội dung tin tức của họ. Pháp là một trong những quốc gia đi đầu trong việc thực thi quy định này. Sau nhiều năm tranh chấp, Google buộc phải ký thỏa thuận trả tiền cho hàng trăm cơ quan báo chí Pháp khi hiển thị nội dung tin tức trên công cụ tìm kiếm và Google News.

Không dừng ở đó, năm 2024, Google tiếp tục bị cơ quan quản lý cạnh tranh Pháp phạt 250 triệu euro vì vi phạm các cam kết liên quan đến bản quyền báo chí và sử dụng nội dung báo chí để huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI) mà chưa đạt được thỏa thuận đầy đủ với các nhà xuất bản.

Úc cũng tạo ra tiền lệ quan trọng với Bộ quy tắc thương lượng giữa báo chí và nền tảng số (News Media Bargaining Code). Luật này buộc các "ông lớn" công nghệ như Google hay Meta phải thương lượng trả phí cho các cơ quan báo chí nếu muốn khai thác nội dung tin tức để duy trì lưu lượng truy cập và doanh thu quảng cáo.

Tại châu Á, cuộc chiến bản quyền báo chí đang bước sang giai đoạn mới khi AI tham gia sâu vào quá trình thu thập và tái tạo nội dung. Ở Hàn Quốc, chính phủ đã phát đi tín hiệu khá rõ ràng rằng việc sử dụng bài báo để huấn luyện AI hoặc tạo dịch vụ tóm tắt tin tức mà chưa được phép nhiều khả năng không được xem là "sử dụng hợp lý".

Hiệp hội Báo chí Hàn Quốc thậm chí đã kiện và khiếu nại nhiều công ty công nghệ lớn vì sử dụng dữ liệu báo chí để huấn luyện AI mà không xin phép, cho rằng đây là hành vi xâm phạm bản quyền và làm suy yếu hệ sinh thái báo chí chuyên nghiệp.

Tại Nhật Bản, tranh luận về AI và tác quyền báo chí cũng đang trở nên gay gắt. Hiệp hội Các nhà xuất bản và biên tập báo chí Nhật Bản đã chính thức lên tiếng cảnh báo các công ty AI về việc sử dụng trái phép nội dung báo chí để huấn luyện mô hình ngôn ngữ. Tổ chức này gọi hiện tượng các công cụ AI trả lời trực tiếp thay vì dẫn người đọc về bài báo gốc là hành vi "đi nhờ miễn phí" trên lao động báo chí.

Trong khi đó, Trung Quốc chọn hướng kiểm soát mạnh tay hơn. Nước này yêu cầu các nền tảng Internet và hệ thống AI tạo sinh phải chịu trách nhiệm pháp lý với nội dung do mình phân phối; đồng thời siết quản lý hoạt động tổng hợp tin tức, yêu cầu nhiều nền tảng phải có giấy phép khi khai thác và phân phối thông tin thời sự. Đây được xem là nỗ lực nhằm hạn chế tình trạng "xào nấu", bóp méo thông tin và phát tán tin giả quy mô lớn.