Theo Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, thành phố định hướng phát triển theo mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, gồm 5 cực động lực, 5 trung tâm vệ tinh, 5 hệ liên kết chiến lược và 10 vùng quản lý phát triển.
Trong cấu trúc này, khu vực phía Nam được định hướng phát triển cảng biển, thương mại tự do và năng lượng. Các trung tâm vệ tinh như Long Hải - Hồ Tràm, Côn Đảo cũng được xác định là những không gian phát triển quan trọng.
Định hướng trên mở ra dư địa khai thác lợi thế kinh tế biển, tăng cường liên kết giữa cảng biển, đô thị, công nghiệp và dịch vụ.
Toàn cảnh trung tâm khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (TPHCM). Ảnh: Nguyễn Huế
Khai thác lợi thế cảng biển, phát triển thương mại quốc tế
Trao đổi với PV VietNamNet, TSKH Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM, cho rằng khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ có nhiều lợi thế để phát triển thành trung tâm kinh tế biển quan trọng của cả nước, đặc biệt trong các lĩnh vực cảng biển, logistics, công nghiệp chế biến, thương mại quốc tế và du lịch.
Lợi thế nổi bật của khu vực là cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, một trong những đầu mối cảng biển quan trọng của Việt Nam, có khả năng kết nối trực tiếp với các tuyến vận tải biển quốc tế.
TSKH Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM. Ảnh: Phước Sáng
Theo ông Thắng, đây là nền tảng để phát triển các dịch vụ có giá trị gia tăng cao như vận tải biển, bảo hiểm hàng hải, tài chính, kho vận và phân phối hàng hóa.
Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả lợi thế này, thành phố cần quy hoạch dài hạn, đồng bộ hạ tầng và tăng kết nối cảng biển với các khu đô thị, công nghiệp, thương mại, dịch vụ.
Thay vì chỉ đảm nhận vai trò trung chuyển hàng hóa, khu vực cần hướng đến hình thành hệ sinh thái kinh tế biển, trong đó logistics và công nghiệp chế biến, chế tạo là những trụ cột quan trọng.
Việc thu hút các nhà máy công nghệ cao, công nghiệp sạch, trung tâm phân phối và doanh nghiệp logistics quốc tế sẽ giúp hình thành chuỗi cung ứng khép kín, từ sản xuất, lưu kho đến vận chuyển và xuất khẩu.
Bên cạnh cảng biển và công nghiệp, du lịch cũng là lĩnh vực có nhiều tiềm năng. Với đường bờ biển dài, cảnh quan tự nhiên và vị trí gần trung tâm TPHCM, khu vực có thể phát triển du lịch nghỉ dưỡng, bến du thuyền, trung tâm hội nghị và dịch vụ giải trí cao cấp.
Việc kết hợp du lịch với thương mại, tài chính và dịch vụ hàng hải sẽ góp phần đa dạng nguồn thu, tạo việc làm và nâng cao sức cạnh tranh của kinh tế biển.
Một hướng đi khác được ông Thắng đề xuất là phát triển trung tâm thương mại quốc tế gắn với cụm cảng Cái Mép - Thị Vải và Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ.
Theo đó, trung tâm có thể tích hợp hoạt động giao dịch hàng hóa quốc tế, hội chợ, triển lãm, logistics, bán buôn và các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp nước ngoài.
Cảng Cái Mép - Thị Vải. Ảnh: Nguyễn Huế
Khác với trung tâm thương mại bán lẻ thông thường, mô hình này tập trung vào giao dịch giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B), phân phối hàng hóa, dịch vụ xuất nhập khẩu và thương mại xuyên biên giới.
Khi kết nối với cảng biển, kho ngoại quan và khu thương mại tự do, trung tâm có thể trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế.
"Nguồn thu của mô hình này không nên phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động cho thuê mặt bằng mà cần tập trung vào các dịch vụ tạo dòng tiền thường xuyên như khai thác cảng, kho bãi, vận tải đa phương thức, giao nhận quốc tế, dịch vụ giá trị gia tăng và nền tảng giao dịch hàng hóa", ông Thắng nhận định.
Ngoài ra, trung tâm có thể phát triển mạng lưới thành viên quốc tế, cung cấp dữ liệu thị trường, kết nối đối tác, tư vấn pháp lý, logistics và tổ chức các sự kiện xúc tiến thương mại.
Cần chú trọng đồng bộ quy hoạch và hạ tầng
Để phát huy tiềm năng, TS Trần Quang Thắng cho rằng công tác quy hoạch cần có tầm nhìn dài hạn, bảo đảm sự kết nối giữa các khu vực cảng biển, đô thị, công nghiệp, thương mại và du lịch. Việc phát triển các phân khu chức năng cần dựa trên lợi thế thực tế, nhu cầu thị trường và khả năng kết nối hạ tầng.
Phát triển kinh tế biển phải đi đôi với bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu. Quy hoạch cần bảo đảm không gian xanh, mặt nước, hành lang sinh thái; kiểm soát nước thải, khí thải từ cảng và công nghiệp, chủ động ứng phó ngập lụt, xâm nhập mặn, nước biển dâng. Đồng thời, cần chú trọng giải phóng mặt bằng, tái định cư và bảo đảm sinh kế để người dân cùng hưởng lợi từ quá trình phát triển.
Trong đó, hệ thống giao thông liên vùng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Các tuyến cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đường ven biển, Vành đai 4, kết nối với sân bay Long Thành và cảng Cái Mép - Thị Vải cần được đầu tư đồng bộ để hình thành mạng lưới vận tải đa phương thức, nâng cao năng lực lưu thông hàng hóa và hành khách.
Về cơ chế thu hút đầu tư, chuyên gia đề xuất nghiên cứu các chính sách ưu đãi phù hợp đối với logistics, công nghiệp sạch, dịch vụ biển và tài chính hàng hải; đồng thời đơn giản hóa thủ tục đầu tư, đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm và tăng cường hợp tác công - tư.
“Nếu khai thác hiệu quả lợi thế cảng biển, kết hợp quy hoạch đồng bộ và cơ chế thu hút đầu tư phù hợp, khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ có thể mở rộng không gian phát triển, thu hút dòng vốn lớn và hình thành hệ sinh thái dịch vụ biển có sức cạnh tranh quốc tế. Qua đó, khu vực sẽ có thêm động lực tăng trưởng, từng bước khẳng định vai trò trung tâm kinh tế biển của Việt Nam”, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM nhận định.
Đề xuất mô hình đô thị biển kết hợp 5 chức năng
Về cơ cấu sử dụng đất, ông Thắng đề xuất phân bổ khoảng 6.000ha thành 5 nhóm chức năng chính. Trong đó, đất đô thị - dân cư chiếm khoảng 25%, tương đương 1.500ha; thương mại, dịch vụ và tài chính biển khoảng 20%, tương đương 1.200ha; logistics, cảng và công nghiệp sạch khoảng 25%, tương đương 1.500ha.
Đất du lịch, nghỉ dưỡng và giải trí biển được đề xuất chiếm 15%, tương đương 900ha; 15% còn lại dành cho cây xanh, mặt nước và bảo tồn sinh thái.
Trung tâm khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Ảnh: Nguyễn Huế
Theo chuyên gia, cách phân bổ này nhằm tạo sự cân bằng giữa phát triển đô thị, khai thác lợi thế kinh tế biển và bảo vệ môi trường. Trong đó, khu thương mại - dịch vụ - tài chính hàng hải có thể trở thành trung tâm giao dịch, hội nghị quốc tế, bảo hiểm, ngân hàng và các dịch vụ hỗ trợ vận tải biển.
Đối với du lịch, khu vực có thể phát triển các tổ hợp nghỉ dưỡng, bến du thuyền, công viên giải trí, trung tâm hội nghị và không gian công cộng ven biển. Việc kết hợp du lịch với thương mại, logistics và dịch vụ quốc tế sẽ giúp đa dạng nguồn thu, hạn chế phụ thuộc vào một ngành kinh tế.
TSKH Trần Quang Thắng nhận định, nếu triển khai hiệu quả, khu đô thị - kinh tế biển có thể thu hút khoảng 20-30 tỷ USD vốn đầu tư, tạo 150.000-250.000 việc làm trong các lĩnh vực logistics, công nghiệp sạch, tài chính, du lịch và thương mại. Đây là những ước tính theo mô hình phát triển được chuyên gia đề xuất, cần được đánh giá thêm trên cơ sở quy hoạch, nguồn lực và điều kiện thị trường thực tế.
Cần cơ chế đặc thù, kiểm soát rủi ro và bảo vệ môi trườngĐể hiện thực hóa mô hình, TSKH Trần Quang Thắng cho rằng cần cơ chế đủ sức thu hút các nhà đầu tư lớn vào logistics, công nghiệp sạch và dịch vụ biển. Trong đó, có thể nghiên cứu cơ chế khu kinh tế biển đặc thù, đơn giản hóa thủ tục đầu tư, ưu đãi thuế và thành lập đầu mối quản lý thống nhất để điều phối quy hoạch, giải phóng mặt bằng, triển khai dự án.
Hạ tầng kết nối cần được đầu tư đồng bộ, liên thông với cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đường ven biển, Vành đai 4, sân bay Long Thành và cảng Cái Mép - Thị Vải; đồng thời phát triển trung tâm logistics, cảng cạn, kho ngoại quan và hạ tầng dữ liệu.
Về vốn, chuyên gia đề xuất chia dự án thành nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn khoảng 1.000-1.200ha, ưu tiên các phân khu có khả năng tạo dòng tiền sớm như đô thị, thương mại và du lịch. Cách làm này giúp giảm áp lực tài chính, tạo điều kiện huy động vốn tư nhân và đầu tư nước ngoài.
Song song với phát triển hạ tầng, cần kiểm soát chặt tác động môi trường, chủ động ứng phó biến đổi khí hậu, dành đủ không gian xanh, mặt nước và hành lang sinh thái; ứng dụng công nghệ xử lý nước thải, quản lý nguồn nước, kiểm soát phát thải từ cảng và công nghiệp. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư phải minh bạch, bảo đảm quyền lợi người dân và gắn đào tạo nghề với nhu cầu việc làm mới.
TSKH Trần Quang Thắng nhận định, nếu được quy hoạch bài bản, có cơ chế phù hợp và triển khai theo lộ trình, khu đô thị - kinh tế biển hơn 6.000ha có thể bổ trợ cho hệ thống cảng Cái Mép - Thị Vải, mở rộng không gian thương mại, dịch vụ và công nghiệp sạch, góp phần đưa Bà Rịa - Vũng Tàu trở thành trung tâm kinh tế biển quan trọng của cả nước.