Chỉ thị 04 của Ban Bí thư: Tư duy mới cho ngành xuất bản

Chỉ thị buộc những người làm quản lý, làm thực tiễn phải thay đổi căn cốt tư duy phát triển trong lĩnh vực xuất bản.

Nhân chỉ thị 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới vừa ban hành, ông Nguyễn Nguyên chia sẻ với Tuổi Trẻ về sự thay đổi đột phá trong tư duy của chỉ thị này cũng như những cơ hội mở ra cho ngành xuất bản từ chỉ thị.

Tăng tốc để phát triển

* Là người từng tham gia xây dựng nội dung của chỉ thị 42 về xuất bản hơn 20 năm trước và tiếp tục góp ý kiến cho chỉ thị 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, ông thấy có những điểm mới đột phá nào trong chỉ thị lần này?

- Chỉ thị 04 lần này có sự chuyển dịch thực sự về tư duy. Chỉ thị 42 năm 2004 hướng vào công tác quản lý để tập trung tạo ra sự ổn định và nâng cao sự phát triển của xuất bản, còn chỉ thị 04 chuyển đổi tư duy, lấy động lực mới của ngành xuất bản là chuyển đổi số, trở thành một phần của công nghiệp văn hóa...

Trước đây đề cao sự quản lý và ổn định, nay chuyển sang tư duy tăng tốc để phát triển. Từ tư duy ấy, chỉ thị 04 đưa ra nhiều điểm mới:

1. Vẫn đề cao vai trò tư tưởng văn hóa của xuất bản nhưng nhấn mạnh ngành xuất bản là một thành tố của công nghiệp văn hóa, đề cao vai trò của xuất bản tham gia vào xây dựng các hệ giá trị.

2. Đặt chuyển đổi số sang vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển ngành xuất bản, trong đó đặt ra nhiều câu chuyện như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), hệ sinh thái số, nội dung số...

3. Chỉ thị cũ đề cập xã hội hóa, tạo điều kiện cho hoạt động liên kết xuất bản phát triển, tạo ra sự sinh động cho thị trường xuất bản hơn 20 năm.

Chỉ thị mới đề cập một mô hình rất phù hợp với xã hội ngày nay và đúng bản chất của hoạt động xuất bản, đó là hợp tác công tư. Nhà nước có vai trò tạo ra động lực phát triển, công và tư cùng làm nhiệm vụ phát triển đất nước, chứ không đơn thuần là thu hút thêm các nguồn lực xã hội hóa vào hoạt động xuất bản.

Nhà nước là trung tâm hỗ trợ sự phát triển, nhưng bên cạnh đó đề cao vai trò của tư nhân - vai trò quyết định sự phát triển. Nhà nước tập trung vào những đầu tư quan trọng tạo ra động lực mới, đòn bẩy, còn lại xã hội sẽ tập trung phát triển, rất khác chỉ thị trước đây mới xác định "thu hút các nguồn lực xã hội".

4. Liên quan câu chuyện toàn cầu hóa và hội nhập, chỉ thị cũ đã có bàn đến. Lần này chỉ thị 04 gắn với yêu cầu hội nhập quốc tế, sức mạnh mềm quốc gia từ xuất bản, mở ra câu chuyện xuất khẩu sách, hội chợ sách, dịch thuật, đưa sách vào hệ thống thư viện toàn cầu.

Một điều đáng chú ý nữa: chỉ thị 04 đề cập bảo vệ môi trường số trong hoạt động xuất bản. Và xác định rõ các mục tiêu cụ thể cho từng giai đoạn, từng mốc thời gian, chỉ rõ lộ trình thực hiện các mục tiêu.

* Chỉ thị này còn rất quan tâm phát triển văn hóa đọc và đề ra những giải pháp cụ thể như đưa tiết đọc sách vào trường học thành môn học tự chọn?

- Chỉ thị 42 đã bàn văn hóa đọc nhưng còn tương đối xa xôi. Chỉ thị này có một câu: Phải coi văn hóa đọc là mục tiêu của xuất bản, là động lực, tạo ra thị trường cho xuất bản. Đây là điều căn cốt: đích cuối cùng của xuất bản là văn hóa đọc, mà bản chất là chất lượng, giá trị của sách.

Thúc đẩy tư nhân đầu tư

* Chỉ thị xác định mục tiêu đến năm 2030 đầu tư, xây dựng và hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, đa nền tảng, đa sản phẩm. Đây là một điểm rất mới?

- Tập đoàn xuất bản là một phần của câu chuyện hợp tác công tư được đề cập trong chỉ thị 04. Hợp tác công tư là điều kiện để cho tập đoàn xuất bản phát triển.

Thực ra chỉ thị 42 trước đây đã đề cập đến thí điểm xây dựng mô hình tập đoàn xuất bản - báo chí, tổ hợp xuất bản. Năm 2005, Bộ Văn hóa - Thông tin đã triển khai mô hình Tập đoàn xuất bản Savina, gom vào một số nhà xuất bản trực thuộc bộ, và một loạt công ty in, phát hành sách tuy nhiên không thành công.

Sau đó có Tổng công ty Nhà xuất bản Giáo Dục cũng manh nha phân cấp hoạt động theo mô hình tập đoàn, nhưng thiếu những yếu tố kết nối của mô hình này.

Chỉ thị 04 tiếp tục đề cập đến việc xây dựng mô hình tập đoàn. Trong tình hình hiện nay, nếu kiên trì thực hiện, với sự đầu tư tập trung, quyết liệt của Nhà nước bằng tầm nhìn dài hạn để thúc đẩy tư nhân đầu tư thì mô hình này sẽ thành công.

* Theo ông, những mục tiêu đặt ra như đến năm 2045 Việt Nam có hệ thống xuất bản, truyền thông phát triển mạnh, đa dạng, hiện đại, xuất bản trở thành ngành kinh tế số, doanh nghiệp số xuất bản Việt Nam, có năng lực vươn ra toàn cầu, trở thành thủ đô sách thế giới... có mức độ khả thi đến đâu?

- Trong kỷ nguyên này không có mục tiêu, động lực, giải pháp lớn thì không thể nào có quyết tâm lớn để làm.

Theo tôi những mục tiêu đó là vừa tầm sức với ngành xuất bản. Đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số. Để đạt mục tiêu này thì phải dựa vào kinh tế tri thức. Xuất bản phải tham gia phát triển kinh tế tri thức ấy bằng nâng cao dân trí, trang bị tri thức cho nhân dân.

Ngành xuất bản thừa sức làm được các mục tiêu này. Vấn đề là các đơn vị mang tính chủ lực của Nhà nước có đảm đương nhiệm vụ này không, để tư nhân cùng tạo ra sự phát triển năng động, những chiều kích rộng dài của thị trường.

Giải pháp là nâng cao nhận thức, thể chế hóa, tăng cường đổi mới công nghệ, phát triển nguồn nhân lực.

Chỉ thị phải được thể chế hóa đầy đủ không chỉ trong luật xuất bản mà còn trong các luật khác, từ luật nhà ở, đất đai, thuế, các chính sách xuất nhập khẩu, các chương trình, đề án của Nhà nước...

* Làm thế nào để chỉ thị đi vào đời sống, phát huy hiệu quả?

- Cần sự chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương đến địa phương của tất cả các cấp, các ngành. Nhận thức về vai trò của xuất bản phải thay đổi. Tôi mong muốn, kỳ vọng và đầy tin tưởng với cách làm quyết liệt hiện nay của Trung ương chắc chắn các chỉ thị không chỉ đơn thuần là câu chuyện xác định rõ vị trí của ngành, của lĩnh vực. Nó phải trở thành động lực mới phát triển.

* Như vậy ngành xuất bản đầy hy vọng được mở ra những cơ hội phát triển lớn mạnh từ chỉ thị này?

- Với một người làm nghề, tôi cho chỉ thị là một luồng tư duy rất mới, buộc những người làm quản lý, làm thực tiễn phải thay đổi căn cốt tư duy phát triển trong lĩnh vực xuất bản của mình. Từ đó tìm ra các giải pháp để cụ thể hóa chỉ thị.

Là yêu cầu phải tiếp tục đổi mới

Chỉ thị 04 không chỉ tiếp tục khẳng định vai trò của hoạt động xuất bản, mà còn đặt xuất bản vào vị trí trung tâm trong việc xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia.

Điểm mới đáng chú ý là chỉ thị xác định xuất bản giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị; là bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, trong đó nội dung xuất bản là sản phẩm cốt lõi. Chỉ thị nhấn mạnh phát triển văn hóa đọc và hệ thống thư viện theo mô hình hợp tác công - tư, gắn với xã hội học tập.

Văn hóa đọc chuyển từ cách tiếp cận phong trào sang xây dựng thiết chế bền vững, trong đó thư viện số, thư viện học đường và các nền tảng đọc được kết nối thành hệ thống. Một xã hội học tập, người dân say mê đọc sách là động lực lớn cho ngành xuất bản phát triển cả về chất và lượng.

Chỉ thị cũng đưa ra yêu cầu chuyển đổi số sâu rộng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, hướng tới phát triển xuất bản trở thành ngành kinh tế số. Đây là cơ hội để xuất bản phát triển hiện đại, năng động.

Với Nhà xuất bản Kim Đồng, chúng tôi nhận thấy đây vừa là định hướng phát triển, vừa là yêu cầu phải tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng từ nội dung đến hình thức tiếp cận để đáp ứng nhu cầu đọc, học và giải trí của bạn đọc thanh thiếu nhi.

Ông Bùi Tuấn Nghĩa (Giám đốc Nhà xuất bản Kim Đồng)