Hệ thống điện mặt trời mái nhà được lắp đặt tại các khu công nghiệp được tham gia cơ chế DPPA giúp mở rộng bên cung ứng điện - Ảnh: M.SƠN
Đầu tư vào lĩnh vực điện mặt trời mái nhà lắp đặt cho hệ thống nhà xưởng, khu công nghiệp 5 năm nay, một nhà đầu tư tại Hà Nội chia sẻ đã nhìn thấy nhiều cơ hội đầu tư triển vọng khi cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) ngày càng hoàn thiện.
Và gần đây nhất Nghị định của Chính phủ đã cho phép mở rộng đối tượng là đơn vị bán lẻ điện tại các khu, cụm công nghiệp, kinh tế, chế xuất...
Bộ Công Thương muốn mở rộng thị trường điện cạnh tranh
Bởi thực tế nhu cầu mua điện ngoài EVN rất lớn để đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất xanh, sử dụng năng lượng sạch và bù đắp nguồn thiếu hụt. Tuy nhiên, doanh nghiệp này nhìn nhận có không ít rào cản đặt ra, mà một trong những vướng mắc là các thủ tục, đáp ứng yêu cầu trong trường hợp mua bán qua lưới truyền tải quốc gia.
Vì vậy doanh nghiệp này mong muốn có thêm cơ chế để tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tư nhân được tiếp cận nguồn hạ tầng năng lượng, đặc biệt là hệ thống truyền tải, phân phối, tham gia đóng góp cung ứng điện cho đất nước.
Nhận diện về sự phát triển của thị trường điện cạnh tranh, trong báo cáo gửi Chính phủ khi sửa đổi Luật Điện lực, Bộ Công Thương chỉ ra dù thị trường được vận hành từ năm 2012 nhưng đến nay khi tỉ trọng nguồn điện tham gia trực tiếp thị trường còn thấp và có xu hướng giảm.
Vẫn còn nhiều nguồn điện không tham gia thị trường như điện khí LNG trong nước mới, năng lượng tái tạo, thủy điện chiến lược đa mục tiêu, thủy điện tích năng, BOT... Tín hiệu giá thị trường cũng không phản ánh đúng quy luật. Vì vậy cần thiết bổ sung cơ chế để thu hút đầu tư, tham gia thị trường điện, đặc biệt là nguồn điện lớn, linh hoạt.
Tương tự ở khâu bán buôn, Bộ Công Thương cũng cho rằng mức độ cạnh tranh còn hạn chế khi vẫn tồn tại mô hình một người mua duy nhất do EVN tập trung thực hiện. Thực tế, hầu hết các hợp đồng mua bán điện mới vẫn ký kết với EVN.
Vì vậy, Bộ Công Thương cho rằng cần thiết phải xóa bỏ mô hình một người mua duy nhất thông qua chính sách về chuyển tiếp hợp đồng mua bán điện hiện hữu mà EVN ký sang các đơn vị mua buôn điện khác như các tổng công ty điện lực.
Những điều kiện cần và đủ thúc đẩy thị trường điện là gì?
Từng nêu ra kỳ vọng về sự hình thành thực chất của thị trường bán lẻ điện cạnh tranh để người dân, doanh nghiệp được quyền chọn đơn vị bán lẻ điện cho mình, tương tự như chọn mạng viễn thông hay Internet, TS Nguyễn Anh Tuấn - Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) - cho rằng còn quá nhiều vấn đề phức tạp và rủi ro cần phải chuẩn bị để đạt được mức độ này.
Theo ông Tuấn, điều kiện cần để thị trường bán buôn điện hình thành đó là giá bán buôn phải phản ánh đúng chi phí biên hệ thống (LMP/SMP), tách bạch cơ chế giá bán buôn nội bộ (BST) của các tổng công ty điện lực, và gia tăng tỉ lệ nguồn điện trực tiếp chào giá giao ngay trên thị trường.
Cùng đó, cần tách bạch hoàn toàn chức năng tự nhiên độc quyền và thương mại, phân tách tuyệt đối giữa hạ tầng truyền tải/phân phối (dịch vụ tự nhiên độc quyền) với hoạt động phát điện và bán lẻ (kinh doanh thương mại). Đơn vị Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện (NSMO) phải độc lập về pháp lý và tài chính với các bên mua, bán.
Cùng đó, điều kiện đủ để vận hành thị trường đó là cần xóa bỏ bù chéo giá điện và định giá theo chi phí. Giá bán lẻ phải vận hành theo cơ chế thị trường, theo biến động đầu vào và theo giờ. Xóa bỏ bù chéo giữa các nhóm khách hàng, có chính sách hỗ trợ cho an sinh.
Áp dụng các công cụ tài chính, quản trị rủi ro như giúp nhà bán lẻ và người tiêu dùng chốt giá dài hạn. Khách hàng sử dụng điện có quyền lựa chọn và thay đổi đơn vị bán lẻ điện với chi phí chuyển đổi thấp và thủ tục đơn giản...
Do đó, ông Tuấn kỳ vọng với các đề án tái cấu trúc ngành điện và EVN thúc đẩy nhanh sự vận hành của thị trường bán lẻ, sự độc quyền mua bán sẽ bị xóa bỏ. Nhờ đó, các đơn vị bán lẻ sẽ phải cạnh tranh nhau bằng chất lượng dịch vụ, bằng các gói cước linh hoạt và bằng cam kết tỉ lệ năng lượng xanh.
Điều này không chỉ có lợi cho người tiêu dùng mà còn tạo động lực để toàn ngành điện đổi mới sáng tạo, minh bạch hóa chi phí và hoạt động hiệu quả hơn.
Tái cơ cấu thị trường và EVN khi nào cho phù hợp?
Năm 2012, khi thị trường phát điện cạnh tranh chính thức vận hành có 31 nhà máy trực tiếp tham gia với tổng công suất 9.212 MW. Đến năm 2025 có 118 nhà máy, tổng công suất đặt khoảng 34.080 MW, tăng gần 3,8 lần. Đáng chú ý, khu vực tư nhân chiếm gần 51%.
Đề án tái cơ cấu ngành điện do Bộ Công Thương xây dựng và đề án tái cơ cấu Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) được Bộ Tài chính đề xuất mới đây dù có cách tiếp cận khác nhau về lộ trình tái cơ cấu thị trường điện và EVN, song đều hướng đến mục tiêu thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh lành mạnh, hiệu quả.
Vấn đề đặt ra là lộ trình thực hiện thị trường điện cạnh tranh cần được triển khai ngay sau nhiều năm trì hoãn và chậm trễ, hay sẽ tiếp tục kéo dài để chuẩn bị khi có đủ điều kiện cho thị trường vận hành một cách thực chất, đúng nghĩa.
Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh thực hiện quy hoạch điện 8 có nhiều vướng mắc và chậm tiến độ, nhu cầu thu hút vốn đầu tư rất lớn, cần đánh giá kỹ lưỡng để có bước đi phù hợp. Lộ trình không nên quá "giật cục" nhưng cũng không kéo dài khiến cho thị trường mất cơ hội cải cách.
