LỜI TÒA SOẠN
Nhiều năm qua, tình trạng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) ở Tây Nguyên bị dụ dỗ, lôi kéo vượt biên trái phép vẫn diễn ra. Lợi dụng hoàn cảnh kinh tế khó khăn, tâm lý muốn đổi đời và sự thiếu hiểu biết của một bộ phận người dân, các đối tượng thông qua mạng xã hội, quan hệ quen biết để đưa ra những lời hứa về việc làm thu nhập cao, định cư tại nước thứ ba.
Dù thủ đoạn không mới, nhiều người vẫn sập bẫy, bán tài sản, rời bỏ quê hương để rồi rơi vào cảnh cư trú bất hợp pháp, cuộc sống bấp bênh nơi đất khách.
Trước thực trạng này, lực lượng chức năng và chính quyền các địa phương đã triển khai nhiều giải pháp tuyên truyền, vận động người dân hồi hương. Không ít người sau khi trở về được hỗ trợ ổn định cuộc sống, phát triển sinh kế, từng bước tìm lại sự bình yên trên chính quê hương mình.
Bài 1: Bỏ buôn làng theo giấc mơ đổi đời, nhiều người trắng tay nơi đất khách
Giấc mơ định cư và những chiếc bẫy trên mạng xã hội
Những lời mời gọi ra nước ngoài làm việc với mức thu nhập hấp dẫn không còn xa lạ. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp đồng bào DTTS bị dụ dỗ sang Thái Lan, các đối tượng không chỉ hứa hẹn việc nhẹ, lương cao mà còn vẽ ra viễn cảnh được định cư tại Mỹ, Canada hoặc một nước thứ ba.
Đánh vào tâm lý muốn thoát nghèo, đổi đời, những người môi giới tìm cách thuyết phục người dân bán tài sản, vay mượn tiền bạc, rời bỏ quê hương để theo đuổi một tương lai chưa có gì bảo đảm.
Thủ đoạn này không mới, nhưng ngày càng được các đối tượng tận dụng trên mạng xã hội. Thông qua Facebook, các ứng dụng nhắn tin và quan hệ đồng hương, người quen, chúng dễ dàng tiếp cận, tạo lòng tin và duy trì liên lạc với người dân, ngay cả khi đang ở nước ngoài.
Đáng chú ý, nhiều người dễ tin vào lời giới thiệu của người cùng quê, cùng dân tộc hoặc có quan hệ quen biết. Những câu chuyện về cuộc sống sung túc, hình ảnh nhà cửa khang trang, công việc thu nhập cao ở nước ngoài được sử dụng để củng cố niềm tin ấy.
Tuy nhiên, quen biết người môi giới không đồng nghĩa với việc có thể kiểm chứng công việc, điều kiện cư trú hay khả năng định cư tại nước thứ ba. Chính khoảng trống thông tin này khiến không ít người trở thành nạn nhân của những lời hứa thiếu căn cứ.
Sau hồi hương, gia đình chị R Âu Hra ở buôn Dang, xã Ea H'leo, tỉnh Đắk Lắk được hỗ trợ xây nhà tình nghĩa.
Không dừng lại ở việc dụ dỗ xuất cảnh, một số đối tượng còn tìm cách gây tâm lý hoang mang, khiến người đã ra nước ngoài không dám trở về.
Chúng tung tin rằng người từng vượt biên trái phép nếu hồi hương sẽ bị cơ quan chức năng bắt giữ, xử lý. Những thông tin thiếu căn cứ này có thể khiến người dân lo sợ, tiếp tục bám trụ ở nước ngoài dù cuộc sống khó khăn, không có việc làm ổn định.
Trong khi đó, mạng xã hội đang trở thành môi trường thuận lợi để lan truyền những hình ảnh, video và thông tin sai lệch.
Tháng 9/2026, Phòng An ninh mạng Công an tỉnh Gia Lai cảnh báo tình trạng một số tài khoản lợi dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo dựng hình ảnh, video sai sự thật về các sự việc tại địa phương.
Trung tá Mai Văn Năng, Phó Trưởng phòng An ninh mạng Công an tỉnh Gia Lai, chỉ ra những thủ đoạn như cắt ghép bối cảnh, tạo phát ngôn không có thật, thổi phồng hoặc xuyên tạc thông tin nhằm gây hiểu lầm cho người xem.
Sự phát triển của công nghệ khiến việc phân biệt thông tin thật, giả ngày càng khó khăn. Một video có hình ảnh rõ nét, giọng nói tự nhiên hay hàng nghìn lượt tương tác không đủ để chứng minh nội dung là xác thực.
Đặc biệt, những hình ảnh về cuộc sống đủ đầy ở nước ngoài không thể thay thế giấy tờ cư trú hợp pháp, hợp đồng lao động hay xác nhận của cơ quan có thẩm quyền.
Vì vậy, tuyên truyền phòng ngừa tại các buôn làng không thể chỉ dừng ở lời nhắc chung chung về việc cảnh giác trên mạng xã hội. Người dân cần được hướng dẫn cụ thể cách kiểm tra thông tin, xác minh người môi giới, nhận diện lời hứa bất thường trước khi giao tiền hoặc quyết định xuất cảnh.
Sự thật phía sau lời hứa được định cư tại Mỹ, Canada
Một trong những thủ đoạn đáng chú ý là lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân về quy trình đăng ký bảo hộ quốc tế, xét công nhận quy chế người tị nạn và tái định cư tại nước thứ ba.
Không ít lời dụ dỗ được đưa ra theo cách đơn giản hóa quy trình: Chỉ cần sang Thái Lan, đăng ký với Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), chờ phỏng vấn rồi sẽ có cơ hội được đưa sang Mỹ hoặc Canada định cư.
Thực tế, đây là những quy trình khác nhau, không có mối liên hệ bảo đảm tự động như lời các đối tượng môi giới.
Theo thông tin hướng dẫn của UNHCR tại Thái Lan, việc đăng ký với tổ chức này không đồng nghĩa với việc người đăng ký được cư trú hợp pháp tại Thái Lan. Giấy tờ do UNHCR cấp không thay thế thị thực hoặc giấy phép cư trú theo quy định của nước sở tại.
Đáng lưu ý, đăng ký với UNHCR cũng không bảo đảm người dân tránh được nguy cơ bị bắt giữ do vi phạm pháp luật về nhập cảnh, cư trú tại Thái Lan; đồng thời không mặc nhiên được hỗ trợ nhà ở, tài chính hay chăm sóc y tế.
Ngay cả khi được công nhận quy chế người tị nạn, một người cũng không đương nhiên được tái định cư tại nước thứ ba. Việc tiếp nhận phụ thuộc vào quy trình xem xét và quyết định của quốc gia tái định cư.
UNHCR khẳng định các dịch vụ của tổ chức này đều miễn phí. Không cá nhân hay tổ chức nào có thể bảo đảm một suất tái định cư hoặc yêu cầu người dân trả tiền để tác động, đẩy nhanh quá trình xét duyệt hồ sơ.
Những thông tin này cho thấy lời quảng cáo kiểu “cứ sang Thái Lan rồi sẽ có người lo thủ tục đi Mỹ, Canada” hoàn toàn không có cơ sở bảo đảm.
Việc bán nhà, bán đất, vay tiền để trả cho người môi giới không giúp người dân có thêm cơ hội được định cư. Ngược lại, họ có thể mất tài sản, mắc nợ và đối mặt với cuộc sống bấp bênh nơi đất khách.
Tỉnh Đắk Lắk quan tâm phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS, góp phần phòng ngừa tình trạng vượt biên trái phép.
Từ thực tế này, công tác tuyên truyền cần giúp người dân phân biệt rõ giữa hoạt động lao động, học tập, di chuyển hợp pháp với hành vi tổ chức, môi giới xuất cảnh trái phép.
Các quy định về nhập cảnh, cư trú, bảo hộ quốc tế và tái định cư cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp với đặc điểm văn hóa, nhận thức của đồng bào từng địa phương.
Quan trọng hơn, người dân cần biết tìm đến đâu để kiểm chứng thông tin, được tư vấn thủ tục hợp pháp và bảo vệ quyền lợi khi có nhu cầu ra nước ngoài làm việc hoặc sinh sống.
Chặn đường dây môi giới, giữ bình yên từ buôn làng
Theo Thượng tá Phan Thanh Hải, Phó Trưởng phòng An ninh nội địa, Công an tỉnh Gia Lai, hoạt động tổ chức, môi giới đưa người dân di cư trái phép sang Thái Lan thường núp bóng những lời hứa về việc làm, thu nhập cao và cơ hội đổi đời.
Đằng sau những lời mời gọi hấp dẫn ấy là nguy cơ người dân bị lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, bóc lột sức lao động hoặc rơi vào tình trạng cư trú bất hợp pháp ở nước ngoài.
Cơ quan công an khuyến cáo người dân cần đặc biệt cảnh giác trước những lời mời việc nhẹ, lương cao, được hỗ trợ toàn bộ chi phí hoặc cam kết chắc chắn có cơ hội định cư tại nước thứ ba.
Mọi thông tin liên quan đến việc làm, thủ tục xuất cảnh và cư trú cần được kiểm chứng tại cơ quan có thẩm quyền. Người dân không nên giao tiền, giấy tờ tùy thân cho những cá nhân môi giới không rõ lai lịch, không có cơ sở pháp lý.
Thực tế, nhiều đường dây tổ chức đưa người xuất cảnh trái phép đã bị cơ quan chức năng phát hiện, xử lý.
Ngày 29/7/2026, Tòa án nhân dân tỉnh Gia Lai mở phiên tòa sơ thẩm xét xử các bị cáo Siu Thái (SN 1993, trú tại xã Ia Ko, tỉnh Gia Lai), Trương Minh Hiếu (SN 1987, trú tại xã Long Thành, tỉnh Đồng Nai) và Võ Văn Khìa (SN 1971, trú tại phường Thường Lạc, tỉnh Đồng Tháp).
Tại phiên tòa, bị cáo Siu Thái bị tuyên tổng cộng 16 năm tù về hai tội “Phá hoại chính sách đoàn kết” và “Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép”. Hai bị cáo Trương Minh Hiếu và Võ Văn Khìa cùng bị tuyên phạt 7 năm tù về tội “Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép”.
Theo cáo trạng, Siu Thái đã trực tiếp tổ chức 4 đợt đưa 18 người xuất cảnh trái phép.
Vụ án cho thấy hoạt động dụ dỗ, tổ chức vượt biên có thể liên quan đến nhiều đối tượng, hoạt động trên nhiều địa bàn, với sự móc nối nhằm đưa người dân ra nước ngoài trái phép.
Để phòng ngừa hiệu quả, bên cạnh việc đấu tranh, xử lý các đường dây, công tác nắm tình hình và tuyên truyền tại cơ sở có vai trò đặc biệt quan trọng.
Ở mỗi buôn làng, công an xã, chính quyền địa phương, già làng, trưởng buôn và người có uy tín cần trở thành những đầu mối tin cậy để người dân tìm đến khi nhận được lời mời đi nước ngoài.
Khi phát hiện dấu hiệu dụ dỗ, lừa đảo, người dân cần được hướng dẫn lưu giữ tin nhắn, thông tin người môi giới, chứng từ chuyển tiền để cung cấp cho cơ quan chức năng xác minh, xử lý.
Ông Rchăm Y Rôk, người có uy tín buôn Săm, xã Ea H'leo, tỉnh Đắk Lắk thường xuyên thăm hỏi các gia đình có người hồi hương.
Cùng với ngăn chặn từ sớm, việc hỗ trợ những người đã hồi hương ổn định cuộc sống cũng là giải pháp quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ tiếp tục bị lôi kéo.
Tại xã Ia Hrú, tỉnh Gia Lai, mô hình “Về lại buôn làng - Ấm no cuộc sống” được ra mắt cuối tháng 9/2026 với sự tham gia của 29 cán bộ, chiến sĩ công an xã.
Mô hình hướng tới tuyên truyền, vận động người dân trở về quê hương, hỗ trợ tiếp cận việc làm, phát triển sinh kế và từng bước ổn định cuộc sống.
Ngay trong dịp ra mắt, gần 30 trường hợp có hoàn cảnh khó khăn đã được trao tặng những phần quà thiết thực như phân bón, xe đạp.
Tuy nhiên, để người hồi hương thực sự yên tâm gắn bó với quê hương, sự hỗ trợ không thể chỉ dừng ở những phần quà ban đầu.
Điều cần thiết là tiếp tục quan tâm đến từng gia đình, hỗ trợ tạo việc làm, hướng dẫn phát triển sản xuất, hoàn thiện giấy tờ cá nhân và tạo điều kiện cho trẻ em trở lại trường học.
Bên cạnh chính sách hỗ trợ của Nhà nước, sự sẻ chia từ cộng đồng, vai trò của già làng, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể cũng góp phần giúp người trở về vượt qua mặc cảm, hòa nhập với cuộc sống.
Thực tế cho thấy, phòng ngừa tình trạng vượt biên trái phép không chỉ là ngăn chặn các đường dây môi giới, mà còn phải giúp người dân có kiến thức để tự bảo vệ mình và có cơ hội cải thiện cuộc sống ngay tại quê hương. Khi người dân biết kiểm chứng thông tin trước khi giao tiền, có địa chỉ tin cậy để tìm kiếm sự giúp đỡ, có việc làm và sinh kế ổn định, những lời hứa đổi đời thiếu căn cứ sẽ khó còn đất sống.
