Ba thập kỷ sau ngày Khu công nghiệp Dung Quất được thành lập, vùng đất ven vịnh nước sâu từng là những doi cát bạc màu nay đã trở thành một trong những trung tâm công nghiệp lớn của cả nước.
Từ Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, nơi đặt nền móng cho ngành lọc hóa dầu Việt Nam, Dung Quất đang tiếp tục mở rộng với luyện kim, cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, năng lượng, logistics và công nghiệp công nghệ cao. Đằng sau sự chuyển mình ấy là một hành trình dài, bắt đầu từ quyết tâm của những thế hệ lãnh đạo Trung ương và Quảng Ngãi.
Gần 30 năm công tác tại Quảng Ngãi, ông Nguyễn Xuân Thủy, nguyên Trưởng ban Quản lý KKT Dung Quất, vẫn nhớ những ngày đầu tỉnh tìm hướng phát triển.
Khi ấy, Quảng Ngãi còn là tỉnh thuần nông, nguồn lực hạn chế. Trong khi các vùng kinh tế lớn đã hình thành ở hai đầu đất nước, miền Trung thiếu một cực tăng trưởng đủ mạnh.
Chiều 29-7-1995, Thủ tướng Võ Văn Kiệt về thăm tỉnh Quảng Ngãi. Trong ảnh: Thủ tướng xem quy hoạch tổng thể xây dựng TP Vạn Tường phục vụ cho Khu công nghiệp Lọc hóa dầu và cụm cảng Dung Quất - Ảnh NGUYỄN ĐĂNG LÂM
Hơn 130km bờ biển và đặc biệt là vịnh Dung Quất nước sâu, kín gió mở ra một hướng đi mới. Từ những khảo sát của các nhà khoa học, ý tưởng xây dựng cảng nước sâu gắn với khu công nghiệp dần thành hình.
"Khát vọng thoát nghèo, vươn lên của tỉnh gặp những luận cứ khoa học xác đáng, từ đó ý tưởng xây dựng cảng nước sâu và KCN Dung Quất dần thành hình", ông Thủy nhớ lại.
Bước ngoặt đến sau chuyến thị sát Dung Quất của Thủ tướng Võ Văn Kiệt ngày 19-9-1994. Trước vùng biển còn hoang sơ nhưng có điều kiện xây dựng cảng nước sâu, Thủ tướng ví Dung Quất như một "nàng tiên" chưa được đánh thức.
Ngày 30-7-1995, Dung Quất được chọn xây dựng khu lọc dầu số 1 của Việt Nam. Một quyết định có ý nghĩa không chỉ với Quảng Ngãi mà với cả chiến lược phát triển công nghiệp của đất nước.
Một góc vịnh Dung Quất hôm nay - Ảnh: TRẦN MAI
Ông Nguyễn Kim Hiệu, nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh, nguyên Trưởng ban Quản lý KCN Dung Quất, vẫn nhớ vùng đất phía đông Bình Sơn khi ấy.
Các xã Bình Thạnh, Bình Đông, Bình Hải, Bình Trị (thời đó) chủ yếu là vùng đất cát bạc màu, lúa chỉ làm được một vụ. Cuộc sống người dân còn nhiều khó khăn. Ông Hiệu từng gói gọn cuộc sống khi ấy bằng câu: "Sáng ăn rau, chiều ăn khoai". Nhưng chính trên vùng đất ấy, một cuộc kiến tạo chưa từng có bắt đầu.
Để có mặt bằng xây dựng nhà máy lọc dầu, cảng biển và khu công nghiệp, hàng nghìn hộ dân phải di dời. Có người phải chuyển cả mồ mả tổ tiên. Theo ông Hiệu, đó là sự đánh đổi không dễ dàng, nhưng người dân đã đặt niềm tin vào một tương lai khác cho quê hương và con cháu.
"Người dân tin rằng, mai này Dung Quất sẽ mang lại một tương lai tốt hơn cho quê hương và con cháu. Và điều ấy, nay đã trở thành hiện thực", ông Hiệu nói.
Ông Nguyễn Kim Hiệu - nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh, nguyên Trưởng ban Quản lý KCN Dung Quất - vẫn nhớ vùng đất phía đông Bình Sơn khi ấy, nay là KKT Dung Quất - Ảnh: TRẦN MAI
Năm 1996, Khu công nghiệp (KCN) Dung Quất được thành lập. Đến năm 2005, Khu kinh tế (KKT) Dung Quất ra đời trên cơ sở KCN Dung Quất, mở rộng không gian và cơ chế phát triển.
Ngày 22-2-2009, dòng xăng dầu thương phẩm đầu tiên từ Nhà máy Lọc dầu Dung Quất xuất xưởng. Dấu mốc ấy đưa Dung Quất trở thành nơi đặt nền móng cho ngành lọc hóa dầu Việt Nam.
Đến giữa năm 2026, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đã sản xuất lũy kế gần 110 triệu tấn sản phẩm, doanh thu gần 1,95 triệu tỉ đồng và nộp ngân sách hơn 265.000 tỉ đồng. Nhà máy hiện đáp ứng khoảng 30 - 35% nhu cầu xăng dầu của cả nước.
Theo ông Bùi Ngọc Dương, Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR), thành quả của Nhà máy Lọc dầu Dung Quất có sự đồng hành rất lớn của tỉnh Quảng Ngãi, Ban Quản lý KKT Dung Quất và các KCN cùng các sở, ngành qua nhiều thời kỳ.
Đặc biệt, ông Dương nhấn mạnh sự hy sinh của người dân khi hàng nghìn hộ nhường đất, nhường nhà và tư liệu sản xuất cho dự án.
"Đó là sự hy sinh rất lớn của người dân mà các thế hệ cán bộ, người lao động BSR luôn ghi nhớ và biết ơn", ông Dương chia sẻ.
Nhà máy Lọc dầu Dung Quất là nhà máy lọc dầu đầu tiên của quốc gia - Ảnh: BSR
Thủ tướng Võ Văn Kiệt nghe tiến sĩ Trương Đình Hiển báo cáo về Vịnh nước sâu Dung Quất ngày 19-9-1994 - Ảnh: NGUYỄN ĐĂNG LÂM
Nhưng Dung Quất không dừng ở lọc dầu. Doosan Vina mở hướng cơ khí chế tạo công nghiệp nặng. VSIP Quảng Ngãi trở thành điểm sáng thu hút FDI. Hòa Phát đưa luyện kim trở thành một trụ cột mới.
Đến nay, KKT Dung Quất có khoảng 300 dự án còn hiệu lực, tổng vốn hơn 17 tỉ USD, trong đó hơn 60 dự án FDI. Các doanh nghiệp trong KKT đóng góp gần 70% tổng thu ngân sách địa phương.
Theo ông Trương Quang Hiệp, Phó Giám đốc Đối ngoại Công ty CP Thép Hòa Phát Dung Quất, sức hấp dẫn của Dung Quất không chỉ nằm ở cảng nước sâu, quỹ đất và vị trí địa lý mà còn ở sự đồng hành của chính quyền trong giải phóng mặt bằng, đầu tư hạ tầng và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.
Đến nay, Hòa Phát đang triển khai 7 dự án tại Dung Quất với tổng vốn dự kiến khoảng 194.000 tỷ đồng, tạo việc làm cho hơn 16.000 lao động.
Những dự án nối tiếp nhau đã tạo nên một hệ sinh thái công nghiệp đa ngành. Lọc hóa dầu, luyện kim, cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, năng lượng và logistics bắt đầu liên kết, tạo sức lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi một khu công nghiệp.
Không còn chạy theo số lượng dự án. Sau 30 năm, bài toán của Dung Quất cũng thay đổi. Nếu những năm đầu là thu hút càng nhiều dự án càng tốt thì giai đoạn mới đặt nặng chất lượng, công nghệ và sức lan tỏa.
Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội cắt băng trong lễ đón dòng sản phẩm đẩu tiên của Nhà máy Lọc dầu Dung Quất - Ảnh: NGUYỄN ĐĂNG LÂM
Từ những giọt dầu đầu tiên vào năm 2009, đến nay Nhà máy Lọc dầu Dung Quất vẫn tiếp tục hành trình cung cấp năng lượng cho quốc gia - Ảnh: TRẦN MAI
Ông Lương Kim Sơn, Trưởng ban Quản lý KKT Dung Quất và các KCN tỉnh Quảng Ngãi, cho biết định hướng thu hút đầu tư thời gian tới không còn đặt nặng số lượng mà tập trung vào những dự án chất lượng, ưu tiên công nghiệp mũi nhọn, công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp tuần hoàn.
"Các dự án được lựa chọn phải vừa có tính trọng điểm, vừa tạo sức lan tỏa, tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp và phát huy hiệu quả quỹ đất của KKT", ông Sơn nói.
Một trong những nền tảng quan trọng của Dung Quất là hệ thống cảng biển nước sâu. Hiện cảng Dung Quất có 9 bến, trong đó cảng nước sâu có độ sâu 19 - 21m, có thể tiếp nhận tàu đến 200.000 DWT. Năm 2025, lượng hàng hóa qua cảng đạt khoảng 50 triệu tấn.
Cùng với đó, dự án Nâng cấp, mở rộng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, dự án sản xuất ray đường sắt và thép đặc biệt của Hòa Phát, các dự án đô thị Đông Nam Dung Quất và đề xuất Cảng, Trạm và Kho LNG Dung Quất đang mở thêm những hướng phát triển mới.
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển, trong giai đoạn mới, tỉnh xác định phát triển công nghiệp theo hướng hiện đại, chuẩn công nghệ mới; tập trung vào công nghiệp nặng, công nghiệp xanh, năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn.
Đây cũng là hai trục trọng tâm để Dung Quất tiếp tục bứt phá, gắn với Đề án xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng quốc gia mà tỉnh đang phối hợp với Trung ương triển khai.
Tổng Bí thư Đỗ Mười vẫy tay chào cán bộ và nhân dân xã Bình Thuận (nay là xã Vạn Tường) khi qua cầu tre đi thị sát ven biển Dung Quất vào năm 1996 - Ảnh: NGUYỄN ĐĂNG LÂM
Thủ tướng Võ Văn Kiệt cùng lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi và tiến sĩ Trương Đình Hiển (ngồi thứ 2 từ phải) đi thị sát vũng nước sâu Dung Quất ngày 19-9-1994 - Ảnh: NGUYỄN ĐĂNG LÂM
Từ "nàng tiên" chưa được đánh thức, Dung Quất đã thực sự chuyển mình. Và hành trình 30 năm có lẽ mới chỉ là phần mở đầu cho một chu kỳ phát triển mới. Nơi lọc hóa dầu, luyện kim, năng lượng, công nghiệp xanh, công nghiệp hỗ trợ và logistics cùng tạo thành một trung tâm công nghiệp hiện đại của đất nước.
Vũng nước sâu Dung Quất nay là cảng nước sâu có thể đón tàu hàng trăm ngàn tấn - Ảnh: TRẦN MAI
Những kỹ sư vận hành Nhà máy Lọc dầu Dung Quất giờ đã làm chủ công nghệ vận hành an toàn nhà máy suốt nhiều năm - Ảnh: THÀNH LINH
Tập đoàn Hòa Phát đang đầu tư mạnh vào ngành công nghiệp thép tại Dung Quất - Ảnh: TRẦN MAI
Cảng nhập, xuất dầu của Nhà máy Lọc dầu Dung Quất - Ảnh: THÀNH LINH
Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đang chạy liên tục, phía xa việc mở rộng đang triển khai rầm rộ - Ảnh: BSR
Vịnh Dung Quất giờ là thủ phủ công nghiệp của cả nước - Ảnh: TRẦN MAI
Nhà máy Lọc dầu Dung Quất về đêm rực sáng như một thành phố - Ảnh: THÀNH LINH
