Có lẽ, mỗi chuyến đi đều có một cách riêng để bắt đầu. Với tôi, những chuyến du khảo tìm về những ngôi đình Nam Bộ thường bắt đầu bởi một cơn mưa - Ảnh: HỮU LONG
Cơn mưa ào ào rượt đến phủ mờ con đường lạo xạo đá dăm, chia đôi cánh đồng lúa Tân Nhựt (xã Tân Nhựt, TP.HCM, khu vực thị trấn Tân Túc, huyện Bình Chánh trước đây) xanh um mát mắt, rồi trút nước xuống những tán phượng già, mái ngói, mặt sông Chợ Đệm lững lờ trôi.
Cơn dông tháng bảy khiến mọi thứ chậm lại đôi chút, để dòng nước kiên nhẫn xuôi về phía hạ nguồn, như đã chảy suốt gần hai thế kỷ kể từ ngày ngôi đình lưu dấu thời gian.
Đình Tân Túc từ lâu là nơi thờ Thành Hoàng, vị thần được cư dân Nam Bộ tôn kính như người gìn giữ sự bình yên của xóm làng - Ảnh: HỮU LONG
Nơi tiền điện, các bức hoành phi, câu đối tôn vinh công đức, sự nghiệp lớn lao của các vị tiền nhân, anh hùng dân tộc đã xả thân vì dân vì nước - Ảnh: HỮU LONG
Đến nay, đình vẫn còn lưu giữ sắc phong của vua Tự Đức ban năm 1852, ghi nhận công lao và chuẩn cho dân làng tiếp tục phụng thờ - Ảnh: HỮU LONG
Người ta thường nói muốn hiểu một vùng đất thì hãy bắt đầu từ ngôi chợ. Tôi lại nghĩ, đôi khi nên bắt đầu từ một ngôi đình. Bởi đình không chỉ là nơi thờ tự, đình còn là nơi cất giữ ký ức. Ký ức của đất, của người và cả ký ức của những mùa nước lên xuống theo dòng Chợ Đệm.
Đình Tân Túc nằm khiêm nhường bên dòng sông ấy. Nơi xưa kia, mặt tiền hướng ra bến nước, phía sau tựa vào đường làng, thế đất vừa thuận thủy vừa tiện bộ. Có lẽ vì vậy mà từ thuở khẩn hoang, nơi đây đã sớm trở thành điểm hội tụ của cư dân, thương hồ ngược xuôi và cả những con người làm nên lịch sử.
Trong không gian thơm mùi gỗ mới, người đàn ông mà bà con quen gọi là chú Chín Hà, mở đầu câu chuyện bằng ký ức của vùng đất Tân Túc - Ảnh: HỮU LONG
Ông Huỳnh Văn Hà, Trưởng ban quản lý đình, đón chúng tôi khi mưa vừa ngớt. Giọng ông sang sảng, mạch lạc, lúc hào hứng, lúc chậm rãi, đưa người nghe lần lượt đi qua gần hai thế kỷ lịch sử ngôi đình qua bao thăng trầm thời cuộc.
"Ngày nhỏ chỉ biết chạy chơi trong sân đình. Lớn lên mới hiểu, mỗi viên gạch, mỗi mái ngói ở đây đều có câu chuyện của riêng mình", chú Chín tỏ vẻ tâm đắc.
Đình Tân Túc được xây dựng khoảng năm 1836, khi vùng đất này còn thuộc thôn Tân Túc, tổng Long Hưng Trung, huyện Tân Long, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định.
Gần 200 năm trôi qua, ranh giới hành chính đã nhiều thay đổi. Đường sá mở rộng, nhà cửa san sát hơn nhưng ngôi đình vẫn ở đó, nơi đầu xã Tân Nhựt, như một chiếc neo giữ lại phần hồn của vùng đất cửa ngõ phía tây thành phố.
Đình Tân Túc tọa lạc trong khuôn viên rộng 3.106,9m², mặt tiền hướng sông Chợ Đệm, tuyến thủy lộ xưa nối Bến Lức về Sài Gòn - Ảnh: HỮU LONG
Ngày nay, cổng chính ngôi đình hướng ra đường Nguyễn Hữu Trí, xã Tân Nhựt, thuận tiện cho người dân và du khách ghé thăm - Ảnh: HỮU LONG
Lễ Kỳ Yên ở đình Tân Túc diễn ra vào ngày 15 và 16-11 âm lịch hằng năm không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng. Đây còn là dịp người dân gặp gỡ, tưởng nhớ tiền nhân, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Giữa một Tân Nhựt đang đô thị hóa từng ngày, những lễ thức ấy vẫn được gìn giữ khá nguyên vẹn. Có lẽ bởi người ta hiểu rằng, giữ gìn nghi thức lễ hội cũng là giữ được ký ức cộng đồng.
Sau lần trùng tu, tôn tạo, trước gian thờ vẫn lưu giữ cột gỗ nguyên bản, chứng nhân ngôi đình cổ rêu phong cùng tuế nguyệt - Ảnh: HỮU LONG
Bệ đá trăm năm vẫn lặng lẽ lưu dấu nơi từng nâng đỡ cột kèo ngôi đình năm xưa, bền bỉ của bao lớp trầm tích thời gian và lịch sử - Ảnh: HỮU LONG
Nhưng nếu chỉ có vậy, đình Tân Túc đã không được nhắc đến nhiều trong lịch sử. Điều làm nên vị trí đặc biệt của ngôi đình chính là những năm tháng chiến tranh.
Người xưa vẫn truyền nhau câu nói: nơi nguy hiểm nhất, đôi khi lại là nơi an toàn nhất. Đình nằm rất gần khu vực đồn lính ngày trước. Khoảng cách đủ gần để bất kỳ ai cũng nghĩ đây là nơi nguy hiểm. Thế nhưng chính điều đó lại khiến nơi đây trở thành địa điểm hoạt động bí mật của lực lượng cách mạng.
Trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, đình Tân Túc từng là trụ sở của Ủy ban Kháng chiến hành chánh; là nơi đóng quân của Đại đội Tân Túc thuộc bộ đội Chợ Đệm và các chiến sĩ Quốc vệ đội.
Những chuyến lương thực, thực phẩm cũng từ bến sông trước đình lặng lẽ theo ghe xuồng tiếp tế cho mặt trận Chợ Đệm. Ông Hà tiếp lời rồi đưa tay chỉ về phía mé sông: "Chỗ đó ngày xưa có hầm cá trê".
Nếu không nghe kể, thật khó hình dung dưới bãi cỏ bình yên ấy từng tồn tại một công trình ngụy trang tinh vi để che giấu cán bộ. Trước sân đình còn có hộp thư bí mật phục vụ giao liên. Những người du kích từng tập trung tại đây trước giờ xuất kích. Bây giờ mọi dấu vết vật chất gần như không còn. Chỉ còn ký ức của những người ở lại.
Cách mạng Tháng Tám, hòa cùng chiêng trống, tiếng mõ vang lên như hiệu lệnh đồng lòng, quy tụ toàn dân nhất tề đứng lên giành chính quyền - Ảnh: HỮU LONG
Sau cơn mưa, tường vàng trầm hơn, hương nhang quyện mùi đất ẩm, mang đến cảm giác bình yên hiếm có giữa nhịp sống rộn ràng - Ảnh: HỮU LONG
Rời câu chuyện lịch sử, tôi đi dọc theo bờ sông Chợ Đệm, con sông này không chỉ chở nặng phù sa. Nó từng chở lúa gạo, trái cây, gốm sứ, muối, cá khô,... từ miền Tây về Gia Định rồi ngược lại.
Bao lớp thương hồ đã đi qua, tạo nên một vùng giao thương sầm uất suốt nhiều thế hệ. Chợ Đệm vì thế không chỉ là một địa danh, nó là một phần ký ức của văn hóa sông nước Nam Bộ.
Cháo lòng Chợ Đệm ra đời từ nhịp sống thương hồ ven sông, món ăn dân dã ấm lòng người buôn ghe, rồi dần trở thành hương vị thân quen - Ảnh: HỮU LONG
Chỉ cần đi chậm một chút, sẽ thấy Tân Nhựt - Bình Chánh còn nhiều lớp trầm tích văn hóa, trong đó đình Tân Túc là một điểm chạm giàu giá trị - Ảnh: HỮU LONG
Đình Tân Túc được xếp hạng là di tích lịch sử cấp thành phố theo Quyết định số 325/2003/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân TP.HCM - Ảnh: HỮU LONG
Ngôi đình gần hai thế kỷ tuổi không quá đồ sộ, cũng không sở hữu những mảng chạm khắc lộng lẫy bậc nhất Nam Bộ. Điều giữ chân người ta lại không nằm ở sự choáng ngợp mà nằm ở cảm giác bình yên. Một thứ bình yên được tạo nên từ dòng sông, từ mái ngói, từ tiếng kể chuyện của người giữ đình và cả từ những lớp ký ức vẫn lặng lẽ nằm sau mỗi bức tường.
