Tài sản trí tuệ của các nghệ sĩ thành 'cỗ máy in tiền'

Một buổi biểu diễn trực tiếp có ghi hình của Lululola bán cho BH Media và phát trên YouTube để kiếm lời - Ảnh: T.T.D.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH-TT &DL) Trần Hoàng cho biết có một lỗ hổng lớn trong quản lý nhạc số khi tài sản trí tuệ của các nghệ sĩ bị biến thành "cỗ máy in tiền" cho các đơn vị trung gian mà không có sự đồng ý của người sáng tạo ra tác phẩm.

Ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia

* Thưa ông, tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ, vi phạm bản quyền tác giả vẫn nhức nhối lâu nay và giờ đây, với sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là AI, vấn nạn càng trở nên trầm trọng?

- Trước đây vi phạm chủ yếu là sao chép đĩa lậu, in sách lậu hoặc sử dụng tác phẩm không xin phép trong phạm vi nhỏ. Nhưng hiện nay hành vi xâm phạm đã chuyển sang môi trường số với quy mô và tính chất phức tạp.

Đáng lo ngại là nhiều hành vi vi phạm không còn mang tính tự phát mà đã biến tướng thành mô hình kinh doanh có tổ chức bất hợp pháp. Điều này khiến thị trường bị méo mó nghiêm trọng, gây thiệt hại kinh tế rất đáng kể.

Tình trạng vi phạm bản quyền kéo dài còn ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia. Các doanh nghiệp quốc tế thường rất quan tâm đến mức độ bảo hộ sở hữu trí tuệ trước khi đầu tư vào thị trường nội dung số, giải trí hay công nghệ. Nếu việc thực thi pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ không đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó thu hút các dự án lớn trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo và kinh tế số.

* Trong bối cảnh đó, công điện của Thủ tướng Chính phủ về đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thể hiện quyết tâm chính trị rất lớn để giải quyết tình trạng vi phạm bản quyền, thưa ông?

- Đúng vậy. Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, có thể xem là một thông điệp rất mạnh mẽ về quyết tâm chính trị của Chính phủ trong việc lập lại trật tự trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ nói chung và bản quyền nói riêng tại Việt Nam.

Điều đáng chú ý là lần này tinh thần chỉ đạo không dừng ở một chiến dịch ngắn hạn mà nhấn mạnh yêu cầu thực hiện quyết liệt, thường xuyên và đồng bộ giữa nhiều cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng thực thi và chính quyền địa phương.

Trong nhiều năm, Việt Nam đã xây dựng hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ về quyền sở hữu trí tuệ nhưng điểm yếu lớn nhất nằm ở khâu thực thi. Công điện lần này mang ý nghĩa rất quan trọng ở chỗ chuyển thông điệp từ "khuyến khích tuân thủ" sang "kiên quyết xử lý". Đặc biệt, việc nhấn mạnh trách nhiệm của từng bộ, ngành và địa phương cho thấy cách tiếp cận đang thay đổi theo hướng liên ngành và thực chất hơn.

Tóm lại, chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ là bước khẳng định rằng Việt Nam muốn xây dựng một thị trường nội dung và công nghiệp sáng tạo phát triển lành mạnh, nơi quyền lợi của người sáng tạo được bảo vệ thực chất.

Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH-TT &DL) Trần Hoàng

BH Media và lỗ hổng lớn trong quản lý nhạc số tại Việt Nam

* Vụ Cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa khởi tố đồng loạt các đơn vị như BH Media, Mây Sài Gòn (đơn vị sản xuất chuỗi show Mây Lang Thang), Lululola, 1900 Group và Giọng ca để đời về hành vi "xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan", một số người còn chưa hiểu rõ những đơn vị này đã xâm phạm bản quyền như thế nào?

- Vụ án làm rõ một chuỗi cung ứng trục lợi bản quyền âm nhạc trên không gian số.

Hành vi vi phạm của các đơn vị này tạo thành các mắt xích khép kín, lợi dụng kẽ hở công nghệ của các nền tảng xuyên biên giới (như YouTube Content ID) để chiếm đoạt dòng tiền khai thác nhạc số.

Với các đơn vị tổ chức show (như Mây Lang Thang, Lululola), mô hình vi phạm bắt đầu từ các đêm nhạc trực tiếp. Các đơn vị này mua tác quyền một lần nhưng khai thác mãi mãi. Họ chỉ xin phép và trả tiền tác quyền cho tác giả gốc (nhạc sĩ) để biểu diễn một lần duy nhất trong đêm nhạc trực tiếp. 

Nhưng họ tự ý ghi âm, ghi hình, chỉnh sửa và sao chép toàn bộ các phần biểu diễn của ca sĩ trong đêm nhạc mà không có sự đồng ý hay thỏa thuận phân chia lợi nhuận lâu dài với tác giả gốc hoặc chủ sở hữu quyền liên quan (ca sĩ, nhạc công).

Sau đó họ tiếp tục sai phạm ở chỗ thay vì lưu hành nội bộ, họ đem các bản ghi âm, ghi hình này bán lại cho các công ty công nghệ truyền thông (như BH Media) để đưa lên không gian mạng kiếm lời.

Trong khi đó, BH Media đóng vai trò là "mắt xích công nghệ", biến các bản ghi thu mua trái phép thành công cụ độc quyền ngược trên Internet. Cụ thể, họ lợi dụng kẽ hở YouTube Content ID đó là thuật toán tự động của YouTube ưu tiên người đăng ký mã định danh Content ID trước để giành quyền "đánh gậy bản quyền". Hệ thống này thường chỉ nhận diện quyền bản ghi âm (quyền với phần âm thanh cụ thể) chứ không tự động phân biệt được quyền tác giả gốc (người sáng tác giai điệu, lời bài hát).

BH Media còn đăng ký Content ID vượt phạm vi cho phép. Họ nhận ủy quyền hoặc thu mua một số lượng bản ghi nhất định từ các show nhưng lại đem đăng ký sở hữu trên YouTube với phạm vi rộng hơn rất nhiều. Rồi từ đó BH Media "đánh gậy" bản quyền ngược chính chủ bằng cơ chế quét tự động để báo cáo vi phạm, chặn hoặc tự động chuyển dòng tiền quảng cáo từ các video có âm thanh trùng khớp về tài khoản của mình.

Điều này dẫn đến việc ngay cả các nhạc sĩ sáng tác gốc (như trường hợp nhạc sĩ Giáng Son, Nguyễn Văn Chung) khi đăng bài hát của chính mình lên YouTube cũng bị BH Media "đánh gậy" bản quyền và chiếm đoạt doanh thu.

* Sai phạm bấy lâu của các đơn vị này cho thấy vấn đề gì trong vi phạm bản quyền hiện nay thưa ông?

- Vụ việc này đã vạch trần lỗ hổng lớn trong quản lý nhạc số tại Việt Nam, khi tài sản trí tuệ của các nghệ sĩ bị biến thành "cỗ máy in tiền" cho các đơn vị trung gian công nghệ mà không có sự đồng ý của người sáng tạo ra tác phẩm.

* Trong những vụ việc như vậy, các nền tảng công nghệ và doanh nghiệp trung gian phải có trách nhiệm ra sao trong công cuộc chống xâm phạm bản quyền?

- Các nền tảng công nghệ và doanh nghiệp trung gian cần phải có trách nhiệm cao hơn. Trong thời đại số, các nền tảng không thể chỉ hưởng lợi từ lưu lượng truy cập mà đứng ngoài câu chuyện bản quyền.

Các nền tảng cần chủ động áp dụng công nghệ nhận diện nội dung vi phạm; minh bạch cơ chế gỡ bỏ nội dung; chia sẻ doanh thu công bằng; phối hợp nhanh với cơ quan chức năng cũng như chủ sở hữu quyền.

Ở nhiều quốc gia, trách nhiệm của nền tảng số chính là yếu tố quyết định hiệu quả chống vi phạm bản quyền.

* Thưa ông, thời gian qua không ít chủ thể quyền tác giả vẫn ngại khởi kiện hoặc phản ánh vi phạm vì quy trình còn kéo dài, khó chứng minh thiệt hại. Khắc phục điều này thế nào?

- Cục Bản quyền tác giả cần nghiên cứu các cơ chế tiếp nhận phản ánh nhanh, xử lý trực tuyến, tăng cường hòa giải và trọng tài chuyên ngành, đồng thời có hướng dẫn rõ về xác định thiệt hại và trách nhiệm bồi thường trong môi trường số. Các cơ quan quản lý nhà nước về bản quyền phải có những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi và xử lý vi phạm liên quan quyền tác giả.