Sơn Tùng đứng trên chim Lạc: Sáng tạo với các biểu tượng văn hóa luôn gây tranh cãi

Vì sao việc sáng tạo trên chất liệu biểu tượng, văn hóa, tôn giáo, sắc tạo dễ gây tranh cãi như vậy?

Dưới hai bài viết 'Sơn Tùng M-TP không được phép đứng trên chim Lạc' và Sơn Tùng đứng trên chim Lạc: Tranh cãi văn hóa có ý nghĩa với cả công chúng và nghệ sĩ (cùng đăng trên Tuổi Trẻ Online ngày 31-5), bạn đọc tiếp tục chia hai luồng dư luận và bàn luận sôi nổi.

Một phía cho rằng báng bổ, thiếu tôn trọng, xúc phạm biểu tượng, vật thiêng của dân tộc. Bạn đọc tên Dương để lại bình luận: "Không nên đứng lên như vậy. Chim Lạc là biểu tượng tự do của dân tộc, bay cao bay xa... Giờ đứng hay cưỡi lên tượng Nữ thần tự do của Mỹ thì sẽ như thế nào?".

"Sao một ca sĩ lại có thể đứng lên chim Lạc, biểu tượng văn hóa của Việt Nam, đó là sự coi thường lịch sử và khán giả", "Rất không nên và không được phép đứng trên chim Lạc", "Phản cảm", "hình ảnh không phù hợp", "Ý kiến GS Vũ Minh Giang là đúng, không ai được chà đạp lên văn hóa tổ tiên cả"... là các bình luận.

Song cũng nhiều người cho rằng "không có gì phản cảm", chi tiết thể hiện tính đột phá, mang tính tuyên ngôn thị giác về bản sắc và hội nhập.

Bạn đọc Huyền Tôn Nữ Thuỳ Mai viết: "Thay vì vạch lá tìm sâu, chúng ta hãy đãi cát tìm vàng". "Sơn Tùng và thấy ê kíp đã rất cố gắng đưa yếu tố văn hóa vào MV một cách rất hiện đại và bắt mắt tạo sự tò mò tìm hiểu văn hóa cho chính khán giả", "gò bó quá sao sáng tạo được", "nghĩ tích cực sẽ thấy ổn mà", "đẹp mà".. là các ý kiến khác.

Nhiều MV nổi tiếng cũng từng bị chỉ trích

Đây là một chủ đề có tính nhạy cảm và luôn nóng hổi trong giới sáng tạo nghệ thuật, truyền thông và giải trí hiện đại.

Việc khai thác các chất liệu mang tính căn tính (identity) như văn hóa, tôn giáo, sắc tộc… thường giống như "đi trên dây" giữa một bên là sự thăng hoa nghệ thuật và một bên là sự xúc phạm cộng đồng.

Trong MV How you like that của BlackPink (2020), bức tượng thần Ganesha - một trong những vị thần tối cao, đáng kính nhất của đạo Hindu - bị đặt trực tiếp dưới sàn nhà và cảnh Lisa đi giày (vốn là điều cấm kỵ ở các nơi thờ tự đạo Hindu) gần bức tượng đã thổi bùng cơn giận dữ của cộng đồng người hâm mộ Ấn Độ.

Hay trong Dark horse của Katy Perry (2014), phân cảnh nghệ sĩ (vai một nữ hoàng quyền lực) dùng phép thuật biến một người đàn ông - đeo một chiếc vòng cổ có chữ "Allah" - thành cát bụi đã khiến cộng đồng người Hồi giáo trên khắp thế giới phẫn nộ, cho rằng hành vi "đốt cháy" biểu tượng này là sự báng bổ nghiêm trọng.

Thậm chí một bản kiến nghị thu thập được hơn 65.000 chữ ký chỉ sau vài ngày yêu cầu gỡ bỏ MV, buộc phía Katy Perry phải dùng kỹ xảo chỉnh sửa kỹ thuật số để xóa chữ "Allah" khỏi mặt dây chuyền nhằm xoa dịu dư luận.

Hẳn nhiều fan của Madonna vẫn chưa quên Like a prayer hơn 30 năm trước. Trong MV, cảnh Madonna nhảy múa trước những cây thập tự giá bốc cháy và hôn một vị thánh da màu trong nhà thờ đã khiến Vatican lên tiếng báng bổ và kêu gọi tín đồ tẩy chay. Hãng Pepsi thậm chí đã phải hủy hợp đồng quảng cáo triệu đô với nữ ca sĩ sau đó vì áp lực dư luận.

Không chỉ là một sản phẩm âm nhạc, MV này là một "quả bom" thách thức trực diện các giới hạn về tôn giáo, sắc tộc và tình dục của xã hội phương Tây thời bấy giờ.

Những tranh cãi dạng này thường bắt nguồn từ việc các biểu tượng tôn giáo, sắc tộc và văn hóa không đơn thuần là thẩm mỹ; chúng còn là hệ giá trị, niềm tin và là thứ định nghĩa một con người hay một cộng đồng là ai.

Khi nghệ thuật "giải thiêng", phá cách hoặc tình dục hóa các hình tượng tôn giáo…, ngay lập tức kích hoạt cơ chế phòng vệ và phẫn nộ từ cộng đồng đó.

Trong khi nghệ sĩ luôn muốn phá vỡ các giới hạn, thử nghiệm những góc nhìn mới và đôi khi là thách thức các giáo điều cũ kỹ để tạo ra sự đột phá.

Chính điều đó tạo ra những sự va chạm đôi khi không hề dễ chịu chút nào. Cùng với môi trường số hóa, các cuộc tranh cãi bùng phát nhanh hơn và dữ dội hơn bao giờ hết. Song vì thế, lại càng phải có cái nhìn suy xét "bình tĩnh, đa chiều" hơn.

MV Come my way của Sơn Tùng M-TP

Sơn Tùng M-TP tái tạo hay xúc phạm văn hóa truyền thống?

Về ồn ào MV Come my way có phân cảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên mô hình chim Lạc, TS Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, nói với Tuổi Trẻ Online "với tư cách là một "người con của đất Việt", Sơn Tùng M-TP hoàn toàn có quyền sử dụng các biểu tượng truyền thống (như chim Lạc hay hình tượng mẹ Âu Cơ) làm chất liệu để sáng tạo, cũng là một cách thể hiện tấm lòng hướng về nguồn cội và mong muốn quảng bá hình ảnh đất nước".

Theo ông, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc Sơn Tùng M-TP đứng trên biểu tượng, mà nằm ở thái độ và hành vi cụ thể ra sao.

"Nếu có những động tác như giẫm đạp, giơ chân đạp hoặc nhảy múa quá mức trên lưng một biểu tượng mới phản cảm, thiếu tôn trọng. Nhưng sau khi xem xong MV, tôi thấy không có gì phản cảm cả", ông chia sẻ.

Từ góc độ diễn ngôn công chúng (public discourse), PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam - cho rằng cuộc tranh luận đang đảm nhận một vai trò quan trọng hơn cả việc phán xét cá nhân nghệ sĩ Sơn Tùng M-TP.

Đó là khiến công chúng bắt đầu nghiêm túc thảo luận về ranh giới giữa tái tạo và xúc phạm văn hóa truyền thống - vốn thường chỉ diễn ra trong các phòng hội thảo học thuật.

Luồng dư luận phản đối ban đầu dựa trên tư duy diễn dịch từ tính linh thiêng của trống đồng sang biểu tượng chim Lạc, thực tế vẫn còn nhiều điểm chưa đủ sức thuyết phục và mang đậm tính cảm tính nếu so sánh chim Lạc với các 'quốc điểu' khác như Garuda của Thái Lan hay Indonesia. Bởi họ có hệ thống thần thoại rõ ràng đó là vua của các loài chim, biểu tượng cho quyền uy, sức mạnh, tốc độ và khát vọng tự do, cũng là vật cưỡi của thần Vishnu trong Ấn Độ giáo.

Ông cho rằng "dùng các cụm từ 'không được phép' hay 'phản cảm' để đóng khung hành vi đứng trên mô hình chim Lạc vẫn chưa nhận được sự đồng thuận hoàn toàn từ công chúng, nếu đối chiếu với các trường hợp nghệ sĩ bị 'dán nhãn' thiếu hiểu biết văn hóa trước đây".

Mặt khác theo ông Long, các loại hình âm nhạc mới cần có quyền được thử nghiệm với các biểu tượng văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

"Trong trường hợp này, ê kíp đã lựa chọn đặt các chất liệu dân gian, biểu tượng văn hóa vào bối cảnh nhạc pop và đô thị hiện đại - một ngôn ngữ toàn cầu đầy mạo hiểm. Nên nhìn nhận vấn đề với góc nhìn nhẹ nhàng hơn", ông nói.

Song PGS.TS Thăng Long cũng lưu ý thêm việc lồng ghép các biểu tượng văn hóa để tôn vinh hình ảnh Việt Nam nhưng lại tách rời khỏi bối cảnh lịch sử có thể khiến nội dung trở nên hời hợt.

Đây cũng chính là tâm điểm tranh luận quanh một số bộ phim, chương trình gần đây, khi việc mượn trang phục, nghi lễ hay mỹ thuật quá đà khiến công chúng cảm thấy bản sắc dân tộc đang bị sử dụng như một món đồ trang trí hay nguyên liệu 'câu view', thay vì thực sự được tôn vinh và quảng bá.