TS Lê Hữu Phước - nguyên Phó hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) - tại buổi tọa đàm ngày 17-4 - Ảnh: HỮU DUY
Đó là nội dung được nêu lên tại tọa đàm lịch sử "Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định thời Pháp thuộc" do Trung tâm Lưu trữ quốc gia II tổ chức ngày 17-4.
TS Lê Hữu Phước - nguyên Phó hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) - làm diễn giả tọa đàm này.
Một bức tranh nhiều sắc màu tương phản
TS Phước thông tin những thập niên đầu thế kỷ XX, đời sống các nhóm xã hội ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định rất đa dạng và có sự tương phản rõ rệt. Đặc biệt là giữa người Pháp, châu Âu với người bản xứ; giữa tầng lớp công chức, doanh nhân với người dân lao động.
TS Phước dẫn lời của nhà báo người Đức Henry Kamn: "Sài Gòn không phải chỉ có sự lãng mạn như cái tên Hòn ngọc Viễn Đông mà người Pháp đặt cho nó".
Danh xưng Hòn ngọc Viễn Đông vốn là cái tên do người Pháp tự hào đặt cho thành quả của mình. Họ xem đây là thủ phủ của Đông Dương về kinh tế, giải trí, xây dựng nơi đây thành một nơi ăn chơi xa xỉ cho giới quan chức Pháp. Tuy nhiên trong thực tế còn những sự đối lập nhất định.
Cụ thể, đại đa số người Việt Nam và người Hoa sống tại đây phải lao động cực nhọc, đổi lại đồng lương rẻ mạt để tạo nên sự "lãng mạn" của thành phố.
Đó là hình ảnh của những xóm lều trại tồi tàn của nhân công làm thuê, những căn nhà rách nát, ngột ngạt của nông dân, thợ thủ công nghèo.
Trong khi đó, sự phô trương này tập trung vào đời sống giới thượng lưu là thực dân Pháp, người ngoại quốc và giới quý tộc Việt. Đó là những dinh thự, công sở nguy nga, những khu phố Tây quý tộc, những cơ ngơi của thương nhân Hoa kiều trưởng giả.
Chính vì điều này, xuyên suốt quá trình xây dựng và phát triển, miền đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định không lúc nào nguội tắt ngọn lửa đấu tranh.
Diện mạo đáng tự hào của miền đất mới Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định
Suốt thời kỳ bị thực dân Pháp xâm chiếm, vùng Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định đã ghi dấu nhiều diễn biến và sự kiện lịch sử có tầm vóc và ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt trận quân sự - chính trị - tư tưởng.
Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định là nơi hình thành nhiều tổ chức, phong trào yêu nước, hoạt động đa dạng trên lĩnh vực chính trị, vũ trang, kinh tế, văn hóa. Đồng thời đi đầu trên các trận tuyến tiên phong như nghị trường, truyền thông đại chúng...
Xuyên suốt quá trình đó là sự phát triển nhanh chóng của hạ tầng. Đặc biệt là những công trình mang đậm nét Sài Gòn đến ngày nay như Cảng Sài Gòn, Nhà Rồng, Dinh Thống đốc, Thủy xưởng Ba Son... Nhà máy nước đầu tiên của Sài Gòn xây dựng tại công trường Marechal Joffre (Hồ Con Rùa ngày nay). Nhà máy điện đầu tiên hoạt động sau Nhà hát Lớn.
Bên cạnh đó, Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định chủ động tiếp nhận những giá trị văn minh mới như chữ quốc ngữ, ngoại ngữ, báo chí, hệ thống giáo dục tân học, các thiết chế văn hóa - khoa học hiện đại, nền nghệ thuật đa văn hóa, tác phong công nghiệp, cung cách làm ăn lớn trong sản xuất kinh doanh, năng lực hội nhập quốc tế...
TS Phước nhận định thời Pháp thuộc, Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định còn là nơi thu hút cư dân nhiều vùng miền trong nước và nước ngoài, tạo nguồn lực quý báu làm nên diện mạo đáng tự hào của miền đất mới. "Có thể không sinh ra và lớn lên tại chỗ, nhưng rất nhiều người đã có mặt và sống chết với vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định", ông nêu.
