Khác với châu Âu hay Bắc Mỹ, nơi báo chí đóng cửa chủ yếu vì lý do kinh tế và sự lấn át của các tập đoàn công nghệ, sự thu hẹp của báo chí châu Á đến từ sức ép kép là vừa cạn kiệt nguồn thu kinh tế, vừa đối mặt với môi trường pháp lý, chính trị ngày càng siết chặt.
Đối mặt "sức ép kép"
Theo báo cáo phân tích thị trường của Grand View Research, khu vực châu Á - Thái Bình Dương chiếm thị phần lớn nhất thế giới về báo in và tạp chí. Tuy nhiên, thị trường này đang trên đà thu hẹp liên tục với tốc độ nhanh dự kiến là -1.3% mỗi năm trong giai đoạn 2022 - 2028. Nguyên nhân chính là do sự dịch chuyển ồ ạt sang định dạng số và sự sụt giảm nguồn thu quảng cáo.
Thợ in đang kiểm tra ấn bản cuối cùng của tờ Seattle Post-Intelligencer tại xưởng in ở Bothell, bang Washington - Mỹ. Ảnh: AP
Nhật Bản là một trong những quốc gia đọc báo in nhiều nhất thế giới nhưng tổng lượng phát hành của nước này cũng đã sụt giảm khoảng 15% chỉ trong vòng 5 năm gần đây. Các tờ báo lớn như Asahi Shimbun cũng đang chật vật giữ chân độc giả báo in và phải đẩy mạnh các gói thu phí kỹ thuật số.
Một cú sốc lớn đối với truyền thông khu vực đã diễn ra khi tập đoàn truyền thông News Corp Australia (Úc) quyết định ngừng in 112 tờ báo địa phương và khu vực để cắt giảm chi phí. Trong số này, 36 tờ bị đóng cửa hoàn toàn và 76 tờ bị buộc phải chuyển sang định dạng chỉ xuất bản kỹ thuật số.
Theo nghiên cứu của Đại học Canberra (Úc), hệ lụy là hàng ngàn khu vực nông thôn và ngoại ô mất đi tiếng nói bảo vệ cộng đồng. Tại Indonesia, ngành báo in tại quốc gia đông dân nhất Đông Nam Á đang đối mặt với cuộc suy thoái lịch sử. Các nghiên cứu học thuật gần đây chỉ ra rằng lượng phát hành báo in tại Indonesia đã sụt giảm nghiêm trọng từ hơn 19 triệu bản năm 2008 xuống chỉ còn khoảng 5 triệu bản cuối năm 2023, trung bình mỗi năm giảm hơn 1 triệu bản.
Theo báo cáo "Hiện trạng tin tức địa phương năm 2025" của Mỹ, các tờ báo đang biến mất với tốc độ nhanh chóng, chỉ tính riêng năm 2024 đã có hơn 130 tờ báo đóng cửa tại Mỹ. Số lượng việc làm trong ngành báo chí đang trượt dốc. Mặc dù các trang tin kỹ thuật số độc lập và trang thuộc mạng lưới vẫn có sự tăng trưởng nhất định, các dự án khởi nghiệp này vẫn tập trung chủ yếu ở khu vực thành thị và chưa xuất hiện đủ nhanh để bù đắp cho những mất mát ở các khu vực khác.
Các ấn phẩm báo chí địa phương được bày bán bên ngoài một cửa hàng tiện lợi ở quận Brooklyn, New York - Mỹ. Ảnh: AP
Hậu quả là các "sa mạc tin tức", những khu vực cực kỳ khan hiếm nguồn tin tức địa phương đáng tin cậy, tiếp tục lan rộng. Năm 2005, hơn 150 hạt ở Mỹ thiếu nguồn tin địa phương và hiện nay, con số này là hơn 210. Trong khi đó, ngành báo chí tiếp tục đối mặt với những thách thức mới ngày càng gay gắt, lượng phát hành thu hẹp và doanh thu sụt giảm mạnh do những thay đổi từ công cụ tìm kiếm và sự áp dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI).
Trong 3 năm đầu tiên của thế kỷ XXI, gần 3.500 tờ báo đã biến mất tại Mỹ. Cứ 4 người Mỹ thì có 1 người bị hạn chế khả năng tiếp cận báo in địa phương. Sự biến mất này diễn ra trên khắp cả nước nhưng đặc biệt rõ rệt ở vùng ngoại ô của các thành phố lớn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự suy giảm tin tức địa phương làm gia tăng sự phân cực xã hội và tạo điều kiện cho các phương tiện truyền thông khác lan truyền thông tin sai lệch lấp đầy khoảng trống.
Trong 2 thập kỷ qua, số lượng phát hành báo in trên khắp nước Mỹ đã giảm khoảng 80 triệu bản, tương đương 70% so với năm 2005. Trong khi lượng độc giả báo in tiếp tục giảm, lượng truy cập trực tuyến vào các trang web của các cơ quan báo chí cũng giảm mạnh, trong 4 năm qua, số lượt xem trang duy nhất hằng tháng của các trang web của 100 tờ báo lớn nhất đã giảm trung bình hơn 40%
Lượng việc làm trong ngành báo chí địa phương cũng giảm với tốc độ chóng mặt kể từ năm 2005, trong đó ngành báo in mất đi hơn 3/4 số lượng việc làm và xu hướng này chưa có dấu hiệu chững lại. Trong năm 2024, tổng số việc làm trong ngành báo in giảm 7% và số lượng nhà báo làm việc trong mọi danh mục truyền thông cũng thu hẹp với tỉ lệ tương tự. Tại 39 bang ở Mỹ, số lượng nhà báo còn bám trụ với nghề chưa tới 1.000 người. Phần lớn các tờ báo biến mất là báo tuần nhưng nhật báo cũng không tránh khỏi, tính đến năm 2025, chỉ còn chưa đến 1.000 tờ nhật báo ở Mỹ.
Đáng chú ý, điều mà các con số không phản ánh được là việc mỗi một tờ báo đóng cửa không chỉ đơn thuần là sự mất mát về mặt thông tin. Nó đồng nghĩa với việc cộng đồng đánh mất đi những công cụ quý giá để giải quyết các thách thức lớn nhất của họ, điển hình là phát triển nguồn nhân lực, nhà ở giá cả phải chăng hay khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Thiếu đi những nguồn thông tin đáng tin cậy, người dân sẽ không có được các dữ kiện chung cần thiết để hợp tác cùng nhau và tìm kiếm sự hỗ trợ mà cộng đồng của họ đang cần.
Điển hình như ở TP Jackson, bang Mississippi trong cuộc khủng hoảng nước năm 2022, khi hệ thống cấp nước cũ của thành phố bị hỏng. Khoảng 150.000 cư dân lâm vào cảnh không có nước sạch sinh hoạt. Báo Mississippi Today không chỉ đơn thuần đưa tin về cuộc khủng hoảng mà liên tục cập nhật hằng ngày về các điểm phân phối nước, các thông báo yêu cầu đun sôi nước và những biện pháp người dân có thể thực hiện để bảo vệ sức khỏe.
Chuyển mình để sinh tồn
Bằng cách cung cấp những thông tin thiết thực có khả năng ứng dụng cao, Mississippi Today đã xây dựng được niềm tin và cho thấy báo chí có thể đồng hành cùng cộng đồng để giải quyết các vấn đề cấp bách như thế nào. Nói cách khác, báo chí đã trở thành một cơ sở hạ tầng thiết yếu. Với việc đưa tin chuyên sâu về các vấn đề phức tạp, báo chí cung cấp những thông tin mà các nhà hoạch định chính sách, các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và người dân rất cần để đưa ra những quyết định sáng suốt.
Theo báo cáo độc lập về tương lai của ngành truyền thông Anh, báo chí địa phương có nguy cơ biến mất hoàn toàn nếu không có sự hỗ trợ tài chính trực tiếp từ chính phủ. Báo cáo nói trên của bà Frances Cairncross, cựu hiệu trưởng Trường ĐH Exeter College (Anh) và từng là nhà báo tại tờ The Guardian vào những năm 1970 - 1980, cũng đưa ra những đề xuất trọng tâm.
Gần 3.500 tờ báo đã biến mất, cứ 4 người Mỹ thì có 1 người bị hạn chế khả năng tiếp cận báo in địa phương. Ảnh: AP
Theo đó, tài trợ trực tiếp cho các cơ quan truyền thông vì lợi ích công, sử dụng ngân sách nhà nước để hỗ trợ việc đưa tin về địa phương thông qua một viện báo chí vì lợi ích công mới. Một cuộc điều tra của cơ quan quản lý cạnh tranh về thị trường quảng cáo trực tuyến, xem xét vị thế thống trị của Facebook và Google. Thêm vào đó là một bộ quy tắc ứng xử mới giữa các nhà xuất bản và các công ty công nghệ lớn được giám sát bởi một cơ quan quản lý, nhằm đảm bảo các công ty công nghệ đối xử công bằng với các cơ quan tin tức. Giảm thuế cho các cơ quan truyền thông đầu tư vào báo chí vì lợi ích công, có thể bằng cách cấp quy chế từ thiện cho một số cơ quan. Bỏ thuế VAT 20% đối với các thuê bao đọc tin tức kỹ thuật số, đưa các tường phí trực tuyến về cùng mặt bằng thuế với báo in.
Theo tờ Guardian, bà Cairncross nhận định tình trạng mất việc làm tại các tòa soạn địa phương đồng nghĩa với một cuộc khủng hoảng trong việc đưa tin về các hoạt động. Bà nhấn mạnh: "Chi phí cho báo chí điều tra là rất lớn và hiếm khi tự thu hồi được vốn. Với những bằng chứng rõ ràng về sự thất bại của thị trường trong việc cung cấp tin tức vì lợi ích công, sự can thiệp của nhà nước có lẽ là biện pháp duy nhất".
Trong khi đó, viễn cảnh ảm đạm của ngành báo chí đang trên đà suy thoái đã không làm chùn bước doanh nhân công nghệ người Canada Andrew Wilkinson. Năm 2019, ông đã thuê một phóng viên và cho ra mắt dạng bản tin (newsletter) hằng ngày Capital Daily tại quê nhà Victoria - Canada.
Được gửi qua thư điện tử cho những người đăng ký vào mỗi sáng sớm, Capital Daily cung cấp cho cư dân những điểm tin nổi bật xung quanh thành phố. Ông Wilkinson đã chi tiền chạy quảng cáo trên Facebook, Google và lượng người đăng ký bắt đầu tăng vọt.
Một năm sau, dự án này đã có hơn 40.000 độc giả. Chỉ trong vòng 2 năm, Capital Daily đã chuyển mình từ một bản tóm tắt tin tức buổi sáng của thành phố thành một cơ quan báo chí năng động, chuyên xuất bản các bài phóng sự điều tra chuyên sâu.
Trong khi các tờ báo truyền thống khác chật vật để duy trì số lượng phát hành, các công ty khởi nghiệp truyền thông như Capital Daily không cần thuê không gian văn phòng, cũng không phải lo lắng về chi phí in ấn báo giấy.
Capital Daily, thương hiệu chủ lực của Tập đoàn truyền thông Overstory Media Group (Canada), đã nhanh chóng trở thành một trong những trang tin được đọc nhiều nhất ở khu vực Victoria. Overstory Media Group, đơn vị đang vận hành các trang tin tức dựa trên nền tảng newsletter ở tỉnh bang British Columbia, bao gồm Burnaby Beacon, Decomplicated và Capital Daily, đã mở rộng mô hình này trên toàn Canada.
Khác với báo chí phương Tây, các giải pháp tại châu Á tập trung vào sức mạnh liên kết. Theo báo cáo của Center for International Media Assistance (CIMA), các tòa soạn khu vực Đông Nam Á đang được khuyến khích tạo ra các cơ chế bảo vệ phi chính phủ và các liên minh điều tra xuyên biên giới nhằm chia sẻ chi phí cũng như bảo vệ an toàn cho nhà báo. Để tồn tại, nhiều tờ báo chất lượng cao hướng tới các quỹ độc lập. Điển hình là đầu năm 2024, dự án Mạng lưới Báo chí Điều tra châu Á (AIR Network) do USAID/Pact World tài trợ đã rót hàng triệu USD cho các tòa soạn địa phương để duy trì các tuyến bài điều tra chuyên sâu mà không bị áp lực doanh thu quảng cáo đè nặng.
Song song đó, báo chí châu Á thông qua các tổ chức như Public Media Alliance (PMA) đang yêu cầu các công ty công nghệ Meta và Google phải có thuật toán ưu tiên hiển thị và định giá riêng biệt cho báo chí chất lượng cao thay vì gộp chung với tin tức đại trà. Thay vì đối đầu, các tòa soạn khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang biến thành "người bảo chứng thông tin’’. Họ cung cấp dữ liệu minh bạch, sau đó để các nhà sáng tạo nội dung chuyển thành ngôn ngữ của giới trẻ trên các nền tảng TikTok hay YouTube, từ đó thu hút tệp độc giả mới.
