Làm sao ngăn drone, diều uy hiếp sân bay nằm giữa đô thị đông đúc?

Cần sớm đầu tư hệ thống giám sát và chế áp drone hiện đại, đồng thời có biện pháp siết chặt, chế tài để ngăn chặn việc sử dung trái phép gây nguy hiểm cho hàng không - Ảnh: TL

Hai sự việc liên tiếp ngày 11 và 13-8 tại Tân Sơn Nhất tiếp tục đặt ra câu hỏi cấp bách một sân bay nằm giữa đô thị đông đúc phải làm gì trước sự phát triển nhanh chóng của drone, flycam và cả những con diều?

Đây cũng là những vấn đề sẽ được thảo luận tại tọa đàm "Từ drone đến diều: Bài toán an toàn hàng không trong lòng đô thị" do báo Tuổi Trẻ tổ chức chiều 21-8.

Lo nhất ở hai đầu đường băng

Ngày 11 và 13-8, Tân Sơn Nhất liên tiếp phải ứng phó khi thiết bị bay không người lái (drone/UAV), sau đó là diều xuất hiện trong khu vực ảnh hưởng hoạt động bay. Máy bay trên trời phải bay chờ hoặc chuyển hướng, máy bay dưới đất chờ cất cánh, lịch khai thác bị xáo trộn dây chuyền tới hàng trăm chuyến, hàng nghìn khách bị ảnh hưởng.

Vị trí sân bay Tân Sơn Nhất giữa lòng đô thị - Ảnh: TL

Điều đáng lo nằm ở chính vị trí đặc biệt của Tân Sơn Nhất. Sân bay hiện nằm giữa khu đô thị dày đặc, với công suất khoảng 50 triệu hành khách/năm. Trung bình mỗi ngày có 700-800 chuyến bay đi và đến, cao điểm lễ, Tết có thể vượt 1.000 chuyến.

Chuyên gia an toàn hàng không Đặng Đức Dũng cho rằng đặc điểm này khiến việc bảo vệ vùng trời Tân Sơn Nhất phức tạp.

Trong bán kính vài kilômet tính từ hai đầu đường cất hạ cánh có khu dân cư, công trình xây dựng và nhiều hoạt động có nhu cầu sử dụng flycam để ghi hình.

Một chiếc drone có thể xuất phát từ sân thượng, bãi đất trống hay con hẻm cách sân bay vài kilômet. Người điều khiển không nhất thiết đứng gần nơi thiết bị xuất hiện, khiến việc phát hiện và truy tìm thêm khó khăn.

Máy bay hoạt động cất hạ cánh ở sân bay Tân Sơn Nhất - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Nhiều drone chỉ nặng vài trăm gam, khung chủ yếu bằng nhựa nên tín hiệu phản xạ radar nhỏ, khó phân biệt với chim hoặc vật thể khác bằng các hệ thống giám sát hàng không thông thường.

Một số drone thương mại có tính năng cảnh báo hoặc giới hạn hoạt động trong vùng cấm bay, nhưng công nghệ không phải hàng rào tuyệt đối. Thiết bị có thể bị can thiệp phần mềm, thậm chí được lập trình tọa độ GPS để tự bay rồi quay về.

Đáng ngại nhất là drone xuất hiện trong giai đoạn tàu bay cất, hạ cánh, khi máy bay ở độ cao thấp và khả năng xử lý bị giới hạn.

TS Trần Quang Châu - Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ Hàng không Việt Nam - cảnh báo drone có thể va vào cánh, kính buồng lái, thân tàu bay hoặc bị hút vào động cơ phản lực, gây hư hỏng nghiêm trọng.

Vì vậy các chuyên gia hàng không cho rằng câu hỏi không chỉ là "drone đang ở đâu" mà phải là làm sao phát hiện nó trước khi phi công nhìn thấy?

Tân Sơn Nhất cần "lá chắn" nhiều lớp?

Đáng chú ý, một trong những khoảng trống hiện nay là khả năng tự động phát hiện drone kích thước nhỏ.

Cục Hàng không Việt Nam cho biết hệ thống kiểm soát không lưu tại sân bay chưa có thiết bị tự động chuyên dụng để nhận diện drone, việc phát hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào quan sát trực tiếp, ống nhòm và thông tin từ các lực lượng.

PGS.TS Nguyễn Thiện Tống, nguyên Chủ nhiệm bộ môn kỹ thuật hàng không, Trường đại học Bách khoa TP.HCM, cho rằng có thể nghiên cứu hệ thống phát hiện UAV chuyên dụng theo kinh nghiệm quốc tế.

5 lớp bảo vệ vùng trời sân bay trước drone, kinh nghiệm từ Singapore

"Lá chắn" này không chỉ là một chiếc radar. Radar phát hiện mục tiêu nhỏ có thể kết hợp cảm biến tần số vô tuyến để nhận diện tín hiệu điều khiển, camera quang học, hồng ngoại và phần mềm phân tích dữ liệu.

Hệ thống phải nhanh chóng xác định vật thể đó là drone, chim hay vật thể khác; đang ở vị trí nào, hướng bay ra sao; có thể truy nguồn người điều khiển hay không.

Dù vậy, mua thiết bị mới chỉ giải quyết một nửa bài toán. Nếu phát hiện drone nhưng thông tin phải qua nhiều đầu mối trước khi lực lượng dưới mặt đất tiếp cận người điều khiển thì hệ thống công nghệ vẫn có thể chậm hơn chiếc drone đang bay.

Do đó, Tân Sơn Nhất cần một quy trình phối hợp đủ nhanh giữa cảng hàng không, kiểm soát không lưu, công an, quân đội, chính quyền địa phương và lực lượng chuyên trách. Ai phát hiện, ai xác minh? Ai truy tìm người điều khiển? Khi nào phải tạm dừng cất, hạ cánh? Trường hợp nào được phép chế áp drone? Đây đều là những câu hỏi cần được quy định rõ.

Theo các chuyên gia, với đặc thù Tân Sơn Nhất, hai đầu đường cất hạ cánh cần trở thành khu vực giám sát đặc biệt. Đây là nơi tàu bay ở độ cao thấp nhưng đồng thời cũng nằm giữa khu dân cư đông đúc, gần bãi đất trống, công trình xây dựng và những nơi thường có hoạt động thả diều.

Giải pháp được đặt ra là xác định các điểm nguy cơ quanh sân bay để tăng cường giám sát, tạo một "vành đai" phát hiện sớm. Thay vì chờ phi công hoặc nhân viên sân bay nhìn thấy vật thể, mục tiêu phải chuyển sang phát hiện từ xa, cảnh báo sớm và xử lý ngay từ mặt đất.

Chính quyền địa phương cũng phải trở thành một mắt xích quan trọng. Công an cơ sở, phường, ban quản lý công trình và người dân quanh sân bay cần biết đâu là khu vực cấm, hạn chế bay và phải báo cho cơ quan nào khi phát hiện drone, diều bất thường.

Mua drone dễ nhưng được bay ở đâu?

Phía sau câu chuyện công nghệ còn là bài toán pháp lý. Drone, flycam hiện có thể được mua khá dễ dàng nhưng người mua có biết rằng vùng trời không phải không gian muốn bay đâu cũng được?

Drone được phép hoạt động ở đâu? Trường hợp nào phải xin phép? Người sở hữu có phải đăng ký hay không? Có cần kiến thức tối thiểu về vùng trời, an toàn hàng không? Người bán thiết bị có trách nhiệm cảnh báo người mua và tránh trường hợp "bay chui" và "bay vượt" so với quy định?

Nếu một người điều khiển drone khiến hàng chục chuyến bay phải chờ hoặc chuyển hướng, trách nhiệm và thiệt hại được xác định thế nào? Một người thả diều khiến sân bay phải tạm dừng hoạt động có phải bồi thường?

Các chuyên gia cho rằng kinh tế không gian tầm thấp đang mở ra nhiều ứng dụng trong logistics, y tế, kiểm tra hạ tầng. Vì vậy, bài toán không phải cấm drone mà là làm sao quản lý để công nghệ phát triển nhưng không đe dọa vùng trời hàng không.