Không được mang đời tư của người khác lên mạng làm nội dung giải trí

Các buổi livestream đấu tố, chửi bới vô căn cứ trên mạng xã hội luôn thu hút lượt người xem khủng, dù có không ít người thừa nhận không thích xem hay nghe - Hình minh họa được tạo bởi AI

Từ những "giang hồ mạng" một thời như Khá Bảnh, Huấn Hoa Hồng, Tiến "Bịp"... đến những streamer gây sốc, các YouTuber chuyên tạo xung đột, hay gần đây là hiện tượng Khánh Sky liên tục trở thành tâm điểm bàn tán trên TikTok và Facebook. 

Điểm chung khá rõ từ các ca này là càng nhiều tranh cãi, lượng người xem càng tăng. Vậy điều gì khiến nhiều người khó rời mắt trước những nội dung đầy xung đột ấy?

Não bộ con người vốn thích "drama"

Điều đáng chú ý là hiện tượng này không chỉ diễn ra ở Việt Nam. Trên thế giới, Andrew Tate, Logan Paul hay nhiều YouTuber khác cũng xây dựng lượng người theo dõi khổng lồ từ những nội dung gây chia rẽ hoặc liên tục tạo tranh luận.

Theo báo cáo của Viện Reuters (Reuters Institute Digital News Report), những nội dung tạo cảm xúc mạnh như tức giận, phẫn nộ hay tranh cãi luôn có khả năng lan truyền cao hơn nhiều so với nội dung trung tính.

Huấn Hoa Hồng, Khá Bảnh, Tiến "Bịp" - cả ba cái tên từng được xem là những "giang hồ mạng" nổi tiếng nhất Việt Nam - đều không còn giữ được sức ảnh hưởng như giai đoạn đỉnh cao. Mỗi người có một ngã rẽ khác nhau, nhưng đều cho thấy việc xây dựng danh tiếng bằng các nội dung gây sốc và hành vi lệch chuẩn khó có thể bền vững - Ảnh chụp trên mạng

Các nhà tâm lý học trên thế giới gọi đây là "negativity bias" (thiên kiến tiêu cực). Theo giáo sư Roy Baumeister (Đại học Queensland, đồng tác giả nghiên cứu nổi tiếng Bad Is Stronger Than Good), con người phản ứng mạnh với thông tin tiêu cực hơn thông tin tích cực vì đây là cơ chế sinh tồn hình thành từ thời nguyên thủy.

Nói đơn giản, một tin vui có thể khiến chúng ta mỉm cười vài giây. Nhưng một cuộc cãi nhau, một lời tố cáo hoặc một xì căng đan lại khiến não bộ liên tục muốn biết "chuyện gì xảy ra tiếp theo".

Tiến sĩ Pamela Rutledge, Giám đốc Media Psychology Research Center (Mỹ), cho rằng con người vốn bị hấp dẫn bởi xung đột vì não luôn muốn tìm lời giải cho những tình huống chưa kết thúc. Đó là lý do có rất nhiều người xem livestream chửi bới trong nhiều giờ liên tục dù bản thân cũng thừa nhận "không thích".

Thuật toán cũng thích tranh cãi

Không chỉ tâm lý con người, thuật toán của các nền tảng cũng góp phần khuếch đại hiện tượng này. Theo các nghiên cứu của Đại học New York, MIT và nhiều tổ chức nghiên cứu truyền thông, thuật toán ưu tiên nội dung có tỉ lệ bình luận, chia sẻ và thời gian xem cao.

Thực tế luôn cho thấy một bài viết tích cực thường chỉ nhận lượt "like". Trong khi một bài gây tranh cãi tạo ra hàng nghìn bình luận, tranh luận kéo dài. Đối với thuật toán, đó đều là "tương tác". Vì vậy nội dung càng gây tranh cãi càng dễ tiếp tục được đề xuất.

Frances Haugen - cựu nhân viên Facebook từng điều trần trước Quốc hội Mỹ năm 2021 - cũng cho rằng các thuật toán ưu tiên những nội dung tạo cảm xúc mạnh vì chúng giữ chân người dùng lâu hơn.

Giới nghiên cứu truyền thông gọi đây là "hate-watch", nghĩa là xem không phải vì yêu thích, mà vì muốn chỉ trích. Có người vào livestream chỉ để phản bác, người khác thì muốn "xem hôm nay chửi ai".

Nhưng dù mục đích nào, họ vẫn tạo thêm lượt xem, bình luận và thời gian xem. Và các nền tảng đã "ghi nhận" tất cả. Vô hình trung, ngay cả những người phản đối cũng góp phần khiến nội dung tiếp tục lan rộng.

Hiện tượng Khánh Sky là một trong những ví dụ cho thấy các nội dung gây tranh cãi thường thu hút lượng lớn người xem và bình luận trên mạng xã hội - Ảnh: MXH.

Từ giải trí đến "đấu tố"

Giờ đây, mỗi một cuộc tranh cãi có thể được xem như một bộ phim truyền hình nhiều tập. Mỗi buổi livestream sẽ trở thành một "tập mới", và khán giả chờ xem diễn biến kế tiếp giống như theo dõi phim truyền hình. Chính điều này đã khiến các phát ngôn cực đoan dễ trở thành "nội dung giải trí", bất kể đúng sai.

Dẫu vậy, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho rằng điều đáng lo không chỉ là một cuộc "khẩu chiến" trên mạng xã hội. Đó còn là việc một cá nhân dùng sức ảnh hưởng để đưa những thông tin chưa được kiểm chứng về đời tư người khác ra trước hàng trăm nghìn người xem, tạo điều kiện cho đám đông suy đoán, phán xét và tiếp tục lan truyền.

Theo ông, quyền tự do ngôn luận được Hiến pháp bảo đảm nhưng không đồng nghĩa với quyền xúc phạm danh dự, nhân phẩm hay công khai đời tư của người khác. 

Ngay cả người nổi tiếng cũng chỉ phải chấp nhận sự bình luận đối với hoạt động nghề nghiệp hoặc những vấn đề liên quan đến lợi ích công cộng, chứ không mặc nhiên đánh mất quyền riêng tư.

Luật sư Hoàng Hà lưu ý không chỉ thông tin sai sự thật mới có thể vi phạm pháp luật. 

Việc bịa đặt hoặc biết rõ thông tin không đúng nhưng vẫn phát tán nhằm hạ thấp uy tín người khác có thể bị xem xét về tội vu khống; còn việc sử dụng lời lẽ miệt thị, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm có thể bị xem xét về tội làm nhục người khác, trong đó việc thực hiện qua mạng xã hội là tình tiết tăng nặng đã được Bộ luật Hình sự quy định.

Ông cũng nhấn mạnh rằng ngay cả khi thông tin được cho là đúng, việc tự ý công bố bí mật đời tư của người khác để thu hút lượt xem hoặc tạo nội dung giải trí vẫn có thể xâm phạm quyền dân sự nếu không phục vụ lợi ích công cộng và không có sự đồng ý của người liên quan. 

"Sự thật không phải là tấm giấy thông hành để bất kỳ ai cũng được mang đời tư của người khác lên mạng làm nội dung giải trí", luật sư nhận định.

Đối với người xem, pháp luật không xử lý chỉ vì theo dõi livestream. Tuy nhiên nếu cắt ghép clip, đặt tiêu đề khẳng định những cáo buộc chưa được kiểm chứng hoặc tiếp tục phát tán, bình luận xúc phạm thì họ có thể trở thành chủ thể phát tán thông tin độc lập và phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.