Với Phạm Quốc Ân, hình ảnh mặt nạ Cơ Tu có thể thô sơ, vụng về nhưng ẩn chứa niềm tin và giá trị tinh thần to lớn - Ảnh: H.VY
Đây cũng là triển lãm cá nhân đầu tiên của anh sau nhiều năm điền dã và nghiên cứu đời sống văn hóa, tâm linh của người Cơ Tu ở những bản làng heo hút dọc dãy Trường Sơn.
Thiêng - Cơ Tu đến với Phạm Quốc Ân như một mối duyên đặc biệt. Sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật TP.HCM, anh từng phải tạm gác hội họa suốt 20 năm để mưu sinh. Nhưng đam mê với sơn mài và văn hóa bản địa vẫn âm ỉ cháy.
Khoảng năm 2018, anh bắt đầu lại bằng những chuyến điền dã. Mỗi lần đi hơn 10 ngày từ những vùng hẻo lánh giáp biên giới Lào đến Đông Giang (Quảng Nam). Có khi đi rất xa nhưng chỉ gặp vài ba bản làng còn giữ được những giá trị văn hóa nguyên bản.
Chính từ những lần như vậy, Thiêng - Cơ Tu dần thành hình qua những bản ghi chép, phác thảo rồi chắt lọc thành cảm xúc và hình thành một phong cách vẽ riêng. Không kể về đại ngàn theo lối quen thuộc, Phạm Quốc Ân đi thẳng vào những biểu tượng: mặt nạ, thần linh, nhà Gươl (nhà rông), những cấu trúc tinh thần cốt lõi của người Cơ Tu.
Ở góc độ chuyên môn, nhiều ý kiến cho rằng điểm đáng chú ý của Thiêng - Cơ Tu nằm ở cách họa sĩ xử lý chất liệu. Sơn mài vốn là chất liệu kỳ ảo và "đỏng đảnh", đòi hỏi kỹ thuật nghiêm ngặt và kiên nhẫn. Nhưng Phạm Quốc Ân không làm sơn mài theo lối bóng bẩy quen thuộc mà chọn giữ bề mặt thô ráp, nặng và nhiều lớp.
Những lớp màu, vàng, son, vỏ trứng không để làm đẹp mà như những lớp tích tụ của ký ức. Kỹ thuật mài sâu, phủ lớp, đánh bóng bằng tay tạo độ nén thị giác khiến càng nhìn lâu, người xem như bị kéo vào bên trong.
PGS.TS - họa sĩ Nguyễn Văn Minh nhận định việc chọn sơn mài để thể hiện đề tài này là một quyết định dũng cảm và chuyên nghiệp, bởi chính chất liệu đã góp phần truyền tải "cái thiêng" không chỉ bằng hình ảnh mà bằng cảm giác vật chất.
Giám tuyển Phan Trọng Văn đánh giá triển lãm là một thử nghiệm nghiêm túc trong việc tái cấu trúc hệ biểu tượng bản địa bằng ngôn ngữ hội họa đương đại. Triển lãm cũng đặt ra câu hỏi thẳng thắn: khi một biểu tượng thiêng được đưa vào khung tranh, liệu nó có còn giữ được năng lượng ban đầu hay chỉ còn là hình ảnh?
Câu trả lời nằm ở trải nghiệm rất riêng của mỗi người khi đứng trước những lớp sơn đã được mài đến tận lõi. Và chỉ điều đó thôi cũng đã là trải nghiệm đáng giá.
"Tôi vẽ cái tôi hiểu chứ không phải cái người ta thấy", Phạm Quốc Ân nhấn mạnh. Có lẽ vì vậy tranh của anh không kể chuyện cụ thể nhưng gợi nhiều cảm xúc về đời sống tinh thần của con người, về ký ức văn hóa và những giá trị đang dần lặng lẽ biến mất.
Và Thiêng - Cơ Tu như một lời nhắc nhẹ rằng đâu đó vẫn còn những giá trị văn hóa đẹp đẽ đang tồn tại, cần được nhìn thấy và xứng đáng được trân trọng.
