
Tình trạng ùn ứ giao thông thường xuyên xảy ra ở TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Ai tham gia giao thông ở các đô thị lớn như TP.HCM hẳn không ít lần gặp cảnh khó chịu khi một hướng đường xe cộ nối đuôi nhau ùn ứ nhưng phải chôn chân chờ đèn đỏ, trong khi hướng cắt ngang lại bật đèn xanh suốt hàng chục giây dù lác đác vài chiếc xe qua lại.
Chưa kể, trên nhiều tuyến đường, tài xế vừa thoát khỏi ngã tư này lại lập tức phanh gấp vì đèn đỏ ở nút giao kế tiếp cách chỉ vài chục mét, khiến hành trình liên tục bị ngắt quãng, thời gian di chuyển kéo dài.
Dùng công nghệ điều chỉnh đèn giao thông
Nguyên nhân của những bất cập trên xuất phát từ việc đa số hệ thống đèn tín hiệu hiện nay vẫn vận hành theo chu kỳ cố định được cài đặt sẵn, bất chấp lượng xe ngoài đường biến động từng phút.
Theo GS.TS Lê Hùng Lân - giảng viên cao cấp Trường đại học Giao thông vận tải, Phó chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam, đèn điều khiển thích ứng hoạt động tương tự cách một chiến sĩ cảnh sát giao thông đứng điều tiết trực tiếp tại ngã tư. Bằng việc quan sát lưu lượng các hướng ngay trước mắt, người điều khiển sẽ linh hoạt kéo dài thời gian cho dòng xe đang ùn ứ thoát đi, đồng thời yêu cầu các hướng thưa vắng tạm chờ.
Hiệu quả của cách làm này đã được chứng minh trên thế giới. Dẫn số liệu từ Cục Quản lý đường bộ Liên bang Mỹ (FHWA), công nghệ điều khiển đèn thích ứng giúp cải thiện thời gian hành trình trung bình hơn 10%. Điển hình như dự án tại thành phố Tyler (bang Texas, Mỹ) áp dụng trên 16 nút giao đã giúp giảm 22% thời gian di chuyển và giảm tới 50% số lần phương tiện phải dừng chờ.
Đôi mắt, bộ não và đôi tay ở mỗi ngã tư
Để hiện thực hóa khả năng tự điều tiết này, ông Đào Xuân Trường - Phó giám đốc Trung tâm Đô thị số (Viettel Solutions) - cho biết quy trình vận hành hệ thống giao thông thông minh Viettel ITS được tổ chức thành ba công đoạn, ví như "đôi mắt", "bộ não" và "đôi tay".
Trong đó hệ thống camera AI đóng vai trò "đôi mắt" tại hiện trường, liên tục thu thập dữ liệu về lưu lượng, mật độ và tốc độ phương tiện. Toàn bộ dữ liệu này được truyền về trung tâm điều hành ("bộ não") để phân tích nhu cầu lưu thông thực tế ở từng hướng, từ đó tính toán lại chu kỳ và thời gian cho từng pha đèn. Cuối cùng, lệnh điều khiển được gửi xuống các tủ đèn và đồng hồ đếm lùi ngoài ngã tư ("đôi tay") để thực thi ngay lập tức.
Ví dụ khi camera phát hiện một hướng đang có dấu hiệu ùn tắc, hệ thống sẽ tự động nới thêm giây đèn xanh để giải tỏa dòng xe.
Không chỉ dừng lại ở từng ngã tư đơn lẻ, công nghệ này còn mở rộng ra bài toán phối hợp theo tuyến (được gọi là "làn sóng xanh") và điều khiển thích ứng theo cả khu vực. Ông Trường ví von dòng xe như dòng nước, đường phố là đường ống, còn đèn tín hiệu là những "van điều tiết".
Khi nhịp đèn ở nút giao phía trước thay đổi theo lượng xe, dữ liệu phải được truyền tức thời để các nút giao phía sau tự động tính toán lại thời điểm bật xanh. Nhờ vậy, dòng phương tiện di chuyển đúng tốc độ quy định có thể đi qua nhiều ngã tư liên tiếp mà không phải dừng lại nhiều lần, đồng thời hạn chế tình trạng ưu tiên quá mức cho trục chính, khiến người đi từ đường nhánh phải chờ đợi quá lâu.
Chạy thử trên mô hình, không lấy người dân làm phép thử
Theo ông Đào Xuân Trường, việc giá thành camera AI giảm mạnh trong 5-10 năm trở lại đây cùng độ bền cao là điều kiện thuận lợi để mở rộng hệ thống thu thập dữ liệu giao thông đô thị.
Tuy nhiên GS.TS Lê Hùng Lân lưu ý càng đưa nhiều biến số như mật độ, vận tốc, diễn biến dòng xe vào tính toán thì bài toán xử lý càng phức tạp, đòi hỏi đơn vị phát triển phải cân đối mức dữ liệu phù hợp và hiệu chỉnh thuật toán sát với đặc thù giao thông hỗn hợp tại Việt Nam.
Đặc biệt, tại các đô thị siêu đông dân như Hà Nội hay TP.HCM, cơ quan quản lý không thể lấy việc đi lại hằng ngày của người dân làm "phép thử" cho các kịch bản phân luồng. Thay vào đó, Viettel Solutions cho biết đã thu thập số liệu thực tế đưa vào môi trường mô phỏng (giả lập) để chạy thử nghiệm và đánh giá tác động, trước khi triển khai ngoài đường phố.
Sau khi vận hành, dữ liệu thực tế ngoài ngã tư tiếp tục được đối chiếu ngược với mô hình giả lập để phát hiện sai lệch và tinh chỉnh thuật toán.
Hiện nay, hệ sinh thái giao thông thông minh này đã và đang được triển khai tại nhiều địa phương như Huế, Hải Phòng, An Giang, Đồng Tháp cũng như xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Riêng tại Phú Quốc, dự án đèn giao thông thông minh quy mô 12 nút giao đã tích hợp, thử nghiệm thành công 2 nút đầu tiên, trước khi nhân rộng toàn hệ thống, hướng tới mục tiêu giúp mỗi nhịp đèn ngoài phố thực sự "hiểu" và phục vụ sát nhu cầu của người đi đường.