Du khách mặc áo bà ba, chèo xuồng tại một khu du lịch ở TP Cần Thơ - Ảnh: Tư liệu
Theo Wikipedia tiếng Việt, áo bà ba do học giả Trương Vĩnh Ký cải tiến từ trang phục của người Bà ba (Baba hay Peranakan), ở đảo Penang, Malaysia.
Và trong cuốn khảo cứu "Nghi thức và lễ bái của người Việt Nam" (Nhà xuất bản Trẻ), khi lý giải về nguồn gốc chiếc áo bà ba, nhà văn Sơn Nam có viết: "Áo bà ba được du nhập vào (miền Nam - PV) khoảng cuối thế kỷ 19, Bà-ba là người Hoa lai người Mã Lai ở Mã Lai hoặc Singapore. Vải đen được nhập cảng khá tốt, người Nam Bộ thích mặc kiểu áo vải đen của người Bà-ba nên gọi là áo bà ba".
Trang phục này gắn liền với nông thôn miền Nam, đặc biệt là ở Đồng bằng sông Cửu Long.
"Chiếc áo bà ba trên dòng sông thăm thẳm..."
Hình ảnh người phụ nữ với chiếc áo bà ba, quần ống rộng thướt tha, nón lá đội nghiêng, nụ cười hiền hậu, nhẹ tay chèo trên dòng sông… đã đi vào thơ ca. Hình dáng ấy là nét đẹp văn hóa mộc mạc, dịu dàng mà tháo vát của người con gái đất phương Nam.
Trong kháng chiến, hình ảnh áo bà ba, cùng với chiếc nón tai bèo và khăn rằn là biểu tượng của người chiến sĩ Nam Bộ, nhìn giản dị mà trung dũng kiên cường.
Du khách mặc áo bà ba, chụp ảnh ở Khu du lịch Cồn Sơn, TP Cần Thơ - Ảnh: PHẠM DIỄM
Có thể nói áo bà ba gắn với người miền Tây trong mọi hoạt động đời sống: ở nhà, lao động sản xuất, đi xóm giềng, đám tiệc, cho đến những buổi trọng đại lễ nghi.
Bà Nguyễn Thị Vạc (ngụ xã Hòa Tú, TP Cần Thơ) kể trong ngày cưới (năm 1981), bà làm cô dâu với một cặp áo bà ba vải gấm, màu hường, có hoa nhí, tiệp với nền vải hường.
Bà Vạc giải thích vì sao phải may một cặp áo, bởi món gì liên quan đến cưới cũng là số chẵn: lễ vật thì cặp rượu, cặp đèn, cặp vịt, một cặp gối do cô dâu thêu, đem theo về nhà chồng vào ngày đưa dâu. Đến chiếu cũng trải một đôi chiếu bông màu đỏ trong buồng cô dâu.
Thế nên trong bài vọng cổ "Tình anh bán chiếu", nghệ sĩ Út Trà Ôn hát "tôi vác đôi chiếu bông mà cõi lòng tan nát" vì"hôm nay cô đã quên tôi để cất bước theo chồng".
Áo bà ba truyền thống
Về cấu trúc, áo bà ba truyền thống không có bâu, cổ áo thường khoét tròn, hoặc hình trái tim, hình vuông. Thân áo gồm ba mảnh vải nối với nhau. Phần thân sau là mảnh vải nguyên, thân trước gồm hai mảnh vải kết với thân sau và gài bằng hàng nút thẳng.
Độ dài áo vừa trùm qua mông. Xẻ tà vừa phải ở hai bên hông. Phía trước có hai túi. Tay liền thì có nối thêm cho dài, hoặc tay raglan. Áo bà ba có thể mặc nguyên bộ cùng màu với quần dài rộng thoáng, mang guốc.
Áo bà ba nâu kiểu truyền thống, thường được nông dân miền Tây chọn làm trang phục trong lao động - Ảnh: Cô Ba Tây Đô
Hội thi áo bà ba diễn ra nhiều nơi ở miền Tây - Ảnh: PHẠM DIỄM
Bà Huỳnh Kim Em, một thợ may lành nghề ở Cà Mau, khẳng định hồi những năm 1970, người dân các tỉnh gần bán đảo Cà Mau thường mặc áo túi khi ở nhà. Khi đi xóm giềng thì khoác thêm áo bà ba bên ngoài.
Việc may áo bà ba khi đó đơn giản, dù khổ vải lúc đó chỉ khoảng 6-7 tấc, nên thợ tận dụng hết chiều ngang để làm tay liền thân áo (không cần đường may), thì cũng chỉ được áo tay ngắn, may thêm 2 túi bự gọi là áo túi. Còn phần tay nối cho dài thêm, xẻ tà, là thành áo bà ba.
Chiếc áo níu khách phương xa
Theo năm tháng, áo bà ba đã luôn được sáng tạo, cách tân, nhưng vẫn giữ được nguyên vẹn những nét cơ bản. Về cổ thì có lúc cổ tròn, cổ tim cạn, tim thòng sâu, cổ vuông; về tay có tay liền, tay raglan; cổ tay khi ôm, khi loe rộng, khi lỡ, khi dài qua mắt cá tay.
Riêng chiều cao eo áo thì khi xẻ cao, khi thấp, khi vừa ngang eo (ngang lưng quần); về túi, khi có túi, khi không; nút cũng rất phong phú, nút ốc, nút gỗ, nút thắt bằng vải; và khi nút bóp ra đời thì áo được may ôm sát người hơn để tôn dáng người phụ nữ.
Thiếu nữ mặc bà ba chụp ảnh bên các giàn hoa Tết - Ảnh: Cô Ba Tây Đô
Chọn mua áo bà ba họa tiết khăn rằn, thiết kế lấy cảm hứng từ chiếc khăn rằn Nam Bộ - Ảnh: PHẠM DIỄM
Tuy trải qua hàng thế kỷ, và ảnh hưởng bởi muôn trùng thiết kế thời trang khác tung ra, chiếc áo bà ba vẫn giữ một vị thế đặc biệt, vẫn thời trang trong đời sống người miền Tây.
Hiện nay, du khách vẫn dễ dàng được chiêm ngưỡng áo bà ba ở khắp miền sông nước, từ các bà các cô tiểu thương, nhân viên ở nhà hàng, quán ăn, khu du lịch, hay cô lái đò trên sông…
Nhiều du khách cũng muốn khoác thử chiếc áo bà ba, quàng thêm chiếc khăn rằn Nam Bộ. Thậm chí có những đoàn khách chuẩn bị sẵn bà ba, để khi về miền Tây là chụp ảnh liền cho hợp cảnh.
Nhóm du khách là giáo viên đến từ quê hương quan họ Bắc Ninh, đã chuẩn bị sẵn trang phục đặc trưng miền Tây để hòa mình xứ sông nước - Ảnh: PHẠM DIỄM
Là một người yêu thích áo bà ba, bà Tạ Thị Thu - Chủ tịch Hội Nữ doanh nhân TP Cần Thơ (CAWE) - chia sẻ: "Tên gọi áo - bà - ba, nghe đã quá đỗi dịu dàng. Khi ai khoác lên mình chiếc áo ấy dường như cũng tự nhắc mình đi nhẹ, nói khẽ để tâm tính trở nên đằm thắm, duyên dáng hơn.
Không chỉ là trang phục, chiếc áo ấy còn đong đầy hình bóng của những người bà, người mẹ thân thương, ký ức bình dị nhưng thiết tha, không thể tách rời đời sống. Chính vì vậy, áo bà ba là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, gắn liền với đời sống văn hóa của người dân Tây Nam Bộ".
