Điều hành giá xăng dầu sẽ ra sao khi thay đổi cách sử dụng quỹ bình ổn? - Ảnh: NGỌC AN
Tại dự thảo lần thứ 14 trình Chính phủ, Bộ Công Thương cho hay dự thảo nghị định quy định không tiếp tục sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu là biện pháp bình ổn giá.
Đồng thời dự thảo quy định chấm dứt việc trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu, trừ nguồn chi tạm ứng cho quỹ theo Nghị quyết 69. Việc này dự kiến áp dụng từ ngày 1-1-2027.
Bỏ quỹ, thay công cụ bình ổn do có bất cập?
Theo Bộ Công Thương, mốc đề xuất bỏ quỹ và dừng trích lập, chi sử dụng quỹ được đề xuất trùng với thời điểm bắt đầu năm tài chính, thuận lợi cho việc chốt số liệu, kiểm toán, quyết toán quỹ theo năm và tạo thời gian để thương nhân, cơ quan quản lý chuẩn bị.
Cùng với đề xuất này, Bộ Công Thương cũng dự thảo cơ chế điều hành giá trên cơ sở thương nhân được trao quyền tự quyết giá, kê khai giá. Việc công bố giá thực hiện chậm nhất 30 phút trước thời điểm có hiệu lực, cũng như kích hoạt các cơ chế trong trường hợp biến động bất thường.
Theo đó để bình ổn giá, dự thảo bổ sung công cụ để Nhà nước chủ động can thiệp khi thị trường có biến động bất thường như điều hòa cung cầu, tổng nguồn tối thiểu, dự trữ lưu thông, biện pháp thuế, tài chính, tiền tệ. Đặc biệt, khi cần thiết sẽ cho phép điều hành giá bằng các biện pháp cụ thể như quy định giá tối đa, khung giá hoặc giá cụ thể có thời hạn.
Tại kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng lĩnh vực xăng dầu vừa được công bố mới đây, Thanh tra Chính phủ cũng đề nghị nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.
Đề xuất này được đưa ra trên cơ sở cơ quan thanh tra chỉ ra thực tế có 20 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối đã thực hiện trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá không theo quy định, với số tiền lên tới 2.209 tỉ đồng, dù xăng dầu chưa được tiêu thụ.
Cơ quan thanh tra cho rằng những hạn chế, bất cập có phần nguyên nhân do quy định về sản lượng trích lập, chi Quỹ bình ổn giá chưa thống nhất, cũng như chưa có quy định cụ thể về phương pháp tính sản lượng để trích lập, chi sử dụng, khiến các doanh nghiệp hiểu và vận dụng khác nhau.
Trong đó một số doanh nghiệp lập hóa đơn bán cho công ty con để được chi quỹ, trong khi số lượng xăng dầu xuất hóa đơn nhưng chưa ra khỏi hệ thống doanh nghiệp.
Cơ chế nào để kiểm soát giá, bình ổn thị trường?
Trên thực tế, hiện nay số dư quỹ bình ổn hiện còn rất mỏng, thậm chí có doanh nghiệp âm quỹ. Trong đó tại Petrolimex, số dư quỹ còn 1.075 tỉ đồng, song đã âm 107 tỉ đồng quỹ được trích từ ngân sách. PV Oil âm quỹ lên tới 1.437 tỉ đồng và từ nguồn tạm ứng ngân sách cũng âm là 239 tỉ đồng; SaigonPetro có số dư là 270,2 tỉ đồng.
Theo các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, việc bỏ quỹ bình ổn sau nhiều năm thực hiện là phù hợp với xu hướng hiện nay. Tuy nhiên khi không còn quỹ bình ổn mà thay bằng giá tối đa khi thị trường có biến động, doanh nghiệp bán lẻ lo ngại rằng phần chênh lệch giá sẽ dồn xuống cửa hàng bán lẻ nếu như không quy định rõ mức giá tối đa cho cả khâu bán lẻ và bán buôn.
Một thương nhân phân phối xăng dầu cũng cho rằng với những doanh nghiệp đầu mối vừa thực hiện chức năng tạo nguồn, phân phối và cung ứng xăng dầu cả khâu bán buôn và bán lẻ, hoạt động khép kín sẽ tối ưu được chi phí và lợi nhuận.
Tuy nhiên với những thương nhân độc lập, mức chiết khấu hoàn toàn phụ thuộc vào nhà phân phối và thương nhân đầu mối. Việc này dẫn tới có thể doanh nghiệp không bù đắp được chi phí khi thị trường có biến động và việc kiềm chế giá, kiểm soát giá lại đặt gánh nặng lớn lên vai của nhà bán lẻ.
Theo một doanh nghiệp kinh doanh, xăng dầu là mặt hàng kinh doanh có điều kiện và tác động đến chi phí đầu vào nhiều ngành hàng, nên dù có quỹ hay không đều phải thực hiện bình ổn giá. Vì vậy ngay cả khi trao quyền tự quyết giá cho thương nhân, thì việc điều hành giá cũng phải trên cơ sở bình ổn giá.
"Khi giá biến động tăng thì Nhà nước phải can thiệp, không thể tăng thoải mái 30.000-40.000 nghìn đồng/lít, mà phải kích hoạt các biện pháp, công cụ, thuế phí. Trong trường hợp thị trường căng thẳng như vừa qua, thậm chí phải bơm thêm nguồn tiền từ ngân sách vào quỹ bình ổn với 8.000 tỉ đồng để kiềm chế giá không tăng. Do đó khi bỏ công cụ quỹ bình ổn, cần phát huy hiệu quả các công cụ khác để can thiệp giá khi cần thiết" - vị này cho hay.
