Biến phục hồi hệ sinh thái thành cơ hội làm giàu cho nông dân

Sản phẩm dệt được làm từ vật liệu sen thủ được giới thiệu tại tọa đàm - Ảnh: BTC

Tuy nhiên, để nhân rộng những mô hình này, bài toán thị trường và nguồn vốn cần được giải quyết song song với mục tiêu môi trường.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), phục hồi hệ sinh thái không chỉ là câu chuyện trồng thêm rừng hay bảo vệ nguồn nước. Với hàng triệu người dân phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, bảo tồn thiên nhiên chỉ có thể duy trì lâu dài khi mang lại lợi ích kinh tế thiết thực cho cộng đồng.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại phiên thảo luận "Biến phục hồi hệ sinh thái thành các cơ hội kinh doanh có khả năng nhân rộng", do Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) tổ chức trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, tại Không gian Triển lãm công nghệ và đổi mới sáng tạo (Rising Star Arena) ngày 27-10.

Đưa mùa lũ trở lại thành lợi thế kinh tế

ĐBSCL là nơi sinh sống của khoảng 20 triệu người, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Tuy nhiên, khu vực này đang chịu sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, nước biển dâng, sụt lún đất và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Mô hình kết hợp trồng sen và khai thác các sản phẩm từ sen, thay thế cho canh tác lúa vụ ba - Ảnh: IUCN

Ở vùng ven biển, sự thu hẹp của rừng ngập mặn làm suy giảm lớp bảo vệ tự nhiên trước sóng, gió và các tác động từ biển. Trong khi đó, những thay đổi về dòng chảy và phương thức canh tác cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh mô hình sản xuất để thích ứng với điều kiện tự nhiên.

Một hướng tiếp cận được IUCN triển khai là phát triển nông nghiệp dựa vào mùa lũ, với những mô hình trồng sen, nuôi cá, tức nuôi trồng thủy sản và du lịch sinh thái, thay thế cho tập quán canh tác lúa vụ ba tại những khu vực phù hợp.

Theo cách làm này, thay vì tìm cách kiểm soát hoặc loại bỏ hoàn toàn tác động của mùa lũ, người dân tận dụng nguồn nước và điều kiện sinh thái tự nhiên để tổ chức sản xuất. Nhóm thực hiện tìm kiếm những cách làm đã tồn tại trong cộng đồng, hỗ trợ điều chỉnh kỹ thuật và kết nối để có thể nhân rộng.

Ông Nguyễn Thanh Phong, quản lý chương trình ĐBSCL của IUCN, cho biết việc kết hợp trồng sen với nuôi cá giúp đa dạng hóa sản phẩm trên cùng không gian sản xuất, đồng thời tạo điều kiện để hệ sinh thái mùa lũ được duy trì tốt hơn.

Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở năng suất hay chi phí canh tác mà tìm cách tăng nguồn thu sản phẩm từ sen, đó tận dụng những bộ phận của cây sen vốn chưa được khai thác hiệu quả.

Thay vì chỉ tập trung vào hạt sen, ngó sen hay các bộ phận phục vụ thực phẩm, thân sen có thể được tách lấy tơ để dệt thành sản phẩm thủ công. Lá sen khô cũng có thể trở thành nguyên liệu sáng tạo tranh và các sản phẩm nghệ thuật.

Lợi thế của hướng tiếp cận này là tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, gia tăng giá trị từ phụ phẩm và tạo thêm việc làm cho người dân địa phương. Đặc biệt, tơ sen có thể được lưu trữ để phục vụ quá trình sản xuất, trong khi nhiều bộ phận khác của sen cần được tiêu thụ hoặc chế biến nhanh hơn.

"Với đặc thù sản xuất hoàn toàn thủ công, các sản phẩm từ tơ sen có thể hướng đến phân khúc cao cấp, thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng và giá bán nguyên liệu thô", ông Phong trình bày.

Trong khi đó, tại các khu vực ven biển, IUCN thúc đẩy một hướng tiếp cận khác: kết hợp phục hồi rừng ngập mặn với nuôi trồng thủy sản tuần hoàn và đa loài, thông qua mô hình tích hợp hệ thống nuôi trồng thủy sản tuần hoàn (RAS) với phục hồi rừng ngập mặn và nuôi đa loài (IMTA-RAS).

Thay vì xem diện tích rừng và diện tích nuôi trồng thủy sản là hai mục tiêu cạnh tranh nhau, mô hình hướng đến sự kết hợp giữa chức năng sinh thái của rừng với hoạt động sản xuất. Công nghệ tuần hoàn giúp tái sử dụng nước, giảm sự phụ thuộc vào nguồn nước lấy từ bên ngoài, trong khi rừng ngập mặn góp phần phục hồi hệ sinh thái ven biển.

"Việc chuyển đổi sang mô hình nuôi thủy sản tuần hoàn có thể giúp người dân giảm một số rủi ro dịch bệnh trên tôm do hạn chế lấy nước trực tiếp từ môi trường bên ngoài", ông Nguyễn Thanh Phong cho biết.

Kết nối công nghệ, mở rộng cơ hội kinh doanh xanh

Các giải pháp kết hợp dựa vào thiên nhiên, tái sinh rừng ngập mặn - Ảnh: IUCN

Theo thông tin được chia sẻ tại phiên thảo luận, chương trình đã triển khai thí điểm trên tổng diện tích khoảng 350ha. Trong nhóm hộ tham gia, 86% được ghi nhận đạt hiệu quả kinh tế. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy phục hồi hệ sinh thái có thể trở thành động lực phát triển kinh tế nếu gắn với sinh kế, thị trường và nguồn vốn phù hợp.

Câu chuyện phục hồi hệ sinh thái cũng nằm trong dòng chảy rộng hơn của đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế bền vững tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026.

Diễn ra song song với các phiên chuyên đề, Rising Star Arena tổ chức 30 lượt trình diễn công nghệ và giải pháp đổi mới sáng tạo trên bốn sân khấu, mỗi lượt khoảng 30 phút. Các đơn vị tham gia gồm Viettel, Coca-Cola, Học viện Công nghệ bưu chính viễn thông (PTIT), Nam A Bank, SolarBK, AgUni cùng nhiều doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.

Các giải pháp trải rộng từ trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, nông nghiệp thông minh đến năng lượng sạch, công nghệ thực phẩm, ESG, kinh tế tuần hoàn và tài chính xanh. Thông qua trình diễn các ứng dụng cụ thể, chương trình tạo cơ hội kết nối nhà phát triển công nghệ với doanh nghiệp, nhà đầu tư và khách hàng tiềm năng.

Với các mô hình dựa vào thiên nhiên, công nghệ và nguồn vốn có thể giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm rủi ro và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, để phục hồi hệ sinh thái trở thành một hướng kinh doanh bền vững, các chuyên gia cho rằng điều cốt yếu vẫn là tạo được lợi ích kinh tế đủ rõ ràng cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm các mục tiêu môi trường được duy trì lâu dài.

Từ thực tiễn triển khai các dự án tại ĐBSCL, các chuyên gia cũng cho rằng những giải pháp dựa vào thiên nhiên (Nature-based Solutions - NbS) có thể đồng thời giải quyết thách thức môi trường, cải thiện sinh kế và tạo ra các cơ hội kinh doanh mới.